భారతీయ సాహిత్యంలో ‘శకుంతల’
నినాదం దినపత్రిక, సాహిత్య అనుబంధం 'సాహితీ లహరి' 18.10.2026 సౌజన్యంతో
భారతీయ సాహిత్య సంప్రదాయంలో శకుంతల పాత్రకు విశిష్టమైన స్థానం ఉంది. వైదిక వాఙ్మయంలో కనిపించే ప్రాచీన సూచనల నుంచి మహాభారతంలోని శకుంతల కథ వరకు ఈ కథా పరంపర వివిధ రూపాల్లో పరిణామం చెందింది. మహాభారతంలో శకుంతల తన ఆత్మగౌరవాన్ని, స్వతంత్ర వ్యక్తిత్వాన్ని, తన కుమారుని హక్కులను ధైర్యంగా ప్రకటించే స్త్రీగా దర్శనమిస్తుంది. మహాకవి కాళిదాసు ‘అభిజ్ఞాన శాకుంతలం’ నాటకంలో ఈ పాత్రకు ప్రకృతి ప్రేమ, శృంగార సౌందర్యం, విరహవేదన, మానవీయ సున్నితత్వం వంటి పార్శ్వాలను జోడించి విశిష్టమైన కళారూపాన్ని అందించాడు. ఒకే కథలోని పాత్ర భిన్న రచయితల సృజనాత్మక దృష్టిలో విభిన్న లక్షణాలను సంతరించుకోవడం భారతీయ సాహిత్య పరిణామంలోని వైవిధ్యానికి నిదర్శనం. శకుంతల కథ సంస్కృత సాహిత్యానికే పరిమితం కాకుండా తెలుగు సహా అనేక భారతీయ భాషల్లో పునఃసృజన పొందింది. నన్నయ మహాభారతంలోని శకుంతకథ, పిల్లలమర్రి పినవీరభద్రుని ‘శృంగార శాకుంతలం’ వంటి రచనలు తెలుగు సాహిత్యంలో ఈ కథకు లభించిన ప్రాధాన్యాన్ని తెలియజేస్తాయి. కాళిదాసు ‘అభిజ్ఞాన శాకుంతలం’ ఆంగ్లం సహా పలు యూరోపియన్ భాషల్లోకి అనువాదమై ప్రపంచ సాహిత్య దృష్టిని ఆకర్షించింది. గోథే వంటి యూరోపియన్ సాహిత్యవేత్తల ప్రశంసలను పొందిన ఈ నాటకం భారతీయ సృజనాత్మక ప్రతిభకు అంతర్జాతీయ గుర్తింపును తీసుకువచ్చింది. ఈ నేపథ్యంలో శకుంతల పాత్రను కేవలం ఒక పురాణగాథలోని స్త్రీగా. మాత్రమే చూడలేంము. ఒక స్త్రీ వ్యక్తిత్వం, ప్రేమ, ప్రకృతి, ధర్మం, ఆత్మగౌరవం వంటి అంశాలకు ప్రతీకగా శకుంతల పాత్రను పరిశీలించాలి. ఈ వ్యాసంలో శకుంతల పాత్రను వివిధ సాహిత్య ప్రక్రియల్లో వచ్చిన రచనలను తులనాత్మకంగా పరిశీలిస్తూ, భారతీయ సాహిత్యంలో ఆమె స్థానాన్ని, పాత్ర పరిణామాన్ని, సాంస్కృతిక ప్రభావాన్ని విశ్లేషించే ప్రయత్నం చేస్తాను.
‘శకుంతల’ కథామూలాలు:
శకుంతల–దుష్యంతుల కథా మూలాలను పరిశీలించినప్పుడు, మహాభారతంలోని ఆదిపర్వంలో కనిపించే కథనానికి ముందే వైదిక వాఙ్మయంలో ఈ కథకు సంబంధించిన కొన్ని ప్రాథమిక సూచనలు కనిపిస్తాయి. ముఖ్యంగా శతపథ బ్రాహ్మణంలో శకుంతల, భరతుల ప్రస్తావన, ఐతరేయ బ్రాహ్మణంలో దుష్యంతుని కుమారుడైన భరతుని రాజ్యవిజయాలు, యజ్ఞాల వివరణ ఈ కథా పరంపర ప్రాచీనతను సూచిస్తాయి. అలాగే ఋగ్వేదంలోని పురూరవుడు–ఊర్వశి సంవాదం మానవుడికి, దివ్య స్త్రీకి మధ్య ప్రేమ, వియోగం వంటి అంశాలను ప్రతిబింబిస్తుంది. ఈ వైదిక కథనాల్లోని కొన్ని అంశాలు శకుంతల–దుష్యంతుల కథతో పోలికలను కలిగి ఉండటంతో, మహాభారతానికి పూర్వం లేదా దానికి స్వతంత్రమైన ప్రాచీన సాహిత్య సంప్రదాయాల్లో ఈ కథకు సంబంధించిన బీజరూపాలు ఉండి ఉండవచ్చని కొందరు పరిశోధకులు భావిస్తున్నారు. అయితే ఈ కథనాల మధ్య ప్రత్యక్ష సంబంధాన్ని నిర్ధారించాల్సిన అవసరం ఉంది.
సంస్కృత మహాభారతంలో ‘శకుంతల’:
వ్యాస మహర్షి రచించిన సంస్కృత మహాభారతంలోని ఆదిపర్వంలో శకుంతల వృత్తాంతం ఒక ముఖ్యమైన ఉపాఖ్యానంగా కనిపిస్తుంది. ఈ ఇతిహాసంలోని శకుంతల పాత్ర కాళిదాసు ‘అభిజ్ఞాన శాకుంతలం’లోని శకుంతల పాత్రతో పోలిస్తే కొన్ని ప్రత్యేక లక్షణాలను కలిగి ఉంటుంది. కాళిదాసు నాటకంలో ప్రేమ, సున్నితత్వం, విరహవేదన ప్రధానంగా ప్రతిఫలిస్తే, మహాభారతంలోని శకుంతల ఆత్మవిశ్వాసం, బుద్ధికుశలత, స్వతంత్ర నిర్ణయశక్తి కలిగిన ధీర వనితగా కనిపిస్తుంది. కణ్వ మహర్షి ఆశ్రమానికి వచ్చిన దుష్యంతునితో ఆమె హుందాగా సంభాషిస్తూ, తన జన్మవృత్తాంతాన్ని తానే స్వయంగా వివరిస్తుంది. తన వ్యక్తిత్వాన్ని, వంశపరమైన నేపథ్యాన్ని స్పష్టంగా వెల్లడించడం ద్వారా ఆమె తన ఆత్మగౌరవాన్ని, ఆలోచనా పరిణతిని చాటుతుంది. దుష్యంతుడు శకుంతలను గాంధర్వ వివాహం చేసుకోవాలని కోరినప్పుడు, ఆమె మానసిక సంఘర్షణకు మాత్రమే ప్రాధాన్యమివ్వకుండా, తమకు జన్మించే కుమారుడే రాజ్యానికి వారసుడు కావాలనే స్పష్టమైన షరతును విధిస్తుంది. దుష్యంతుడు ఆ షరతుకు అంగీకరించిన తరువాతే ఆమె వివాహానికి సమ్మతిస్తుంది. ఈ సంఘటన శకుంతలలోని దూరదృష్టిని, హక్కుల పట్ల అవగాహనను, తన భవిష్యత్తు పట్ల ఉన్న స్పష్టతను ప్రతిబింబిస్తుంది. ఈ విధంగా మహాభారతంలోని శకుంతల తన వ్యక్తిత్వాన్ని, తన కుమారుని హక్కును ధైర్యంగా ప్రకటించే స్త్రీగా రూపుదిద్దుకుంటే, కాళిదాసు తన నాటకంలో ఆమె పాత్రకు ప్రేమ, విరహం, భావోద్వేగ సౌందర్యం వంటి పార్శ్వాలను విశేషంగా విస్తరించాడు. ఈ రెండు రచనలలోని శకుంతల పాత్రలను పోల్చి పరిశీలించడం ద్వారా ఒకే కథ కాలానుగుణంగా, కవుల సృజనాత్మక దృష్టికి అనుగుణంగా ఎలా విభిన్న సాహిత్య రూపాలను సంతరించుకుందో అర్థం చేసుకోవచ్చు.
కణ్వాశ్రమంలోనే శకుంతల భరతుడికి జన్మనిచ్చి, అతడు బాల్యం నుంచి ఎదిగే వరకు అక్కడే పెంచుతుంది. అనంతరం తన కుమారుడి హక్కులను పొందేందుకు ఆమె స్వయంగా దుష్యంతుడి రాజ్యసభకు వెళ్తుంది. అయితే, దుష్యంతుడు ఆమెను గుర్తించనట్లు ప్రవర్తిస్తూ, ఆమె మాటలను తిరస్కరించినప్పుడు శకుంతల వెనుకడుగు వేయలేదు. సభాసదుల సమక్షంలో రాజును నిలదీస్తూ, సత్యం యొక్క గొప్పతనాన్ని, ధర్మాన్ని, పితృబాధ్యతను వివరిస్తూ ఎంతో తెలివి తేటలతో మాట్లాడుతుంది. తనను భార్యగా అంగీకరించకపోయినా, తన కుమారుడు రాజ్యానికి అర్హుడనే విషయాన్ని ఆ సభలో శక్తివంతంగా ప్రకటిస్తుంది. చివరకు ఆకాశవాణి శకుంతల చెప్పిన మాటలు సత్యమని ధ్రువీకరించడంతో దుష్యంతుడు ఆమెను, భరతుడిని స్వీకరిస్తాడు. ఈ విధంగా వ్యాస మహాభారతంలోని శకుంతల తన వ్యక్తిత్వాన్ని, సత్యనిష్ఠను, మాతృత్వంలోని బాధ్యతను, కుమారుని హక్కుల పట్ల తన నిబద్ధతను ధైర్యంగా చాటిన స్త్రీగా కనిపిస్తుంది. ఆమె పాత్ర స్త్రీ ఆత్మగౌరవానికి, ధర్మం పట్ల నిబద్ధతకు, అన్యాయాన్ని ప్రశ్నించే ధైర్యానికి ప్రతీకగా నిలుస్తుంది. నన్నయ్య శకుంతల కథలో వర్ణించిన కొన్ని పద్యాలు కంఠస్థం చేయాలనిపిస్తాయి. శకుంతల దుష్యంతుడి సభకు తన కుమారుడైన భరతుడిని తీసుకుని వస్తుంది. కానీ దుష్యంతుడు లోకాపవాదానికి భయపడి, ఆమెను ఎరుగనట్లు నటిస్తూ వాదిస్తాడు. ఆ సందర్భంలో శకుంతల దుష్యంతునికి పితృప్రేమ యొక్క గొప్పతనాన్ని, బిడ్డను దగ్గరకు తీసుకోవడంలో ఉండే ఆనందాన్ని వివరిస్తూ చెప్పిన అత్యంత ప్రసిద్ధమైన పద్యంలో స్పర్శ సుఖం గురించి నన్నయ అత్యంత సుందరంగా వర్ణించారు.
విపరీతప్రతిభాష లేమిటికి నుర్వీనాథ! యీ పుత్త్రగా
త్రపరిష్వంగసుఖంబు సేకొనుము ముక్తాహార కర్పూర సాం
ద్రపరాగ ప్రసరంబుఁ జందనముఁ జంద్రజ్యోత్స్నయుం బుత్త్రగా
త్రపరిష్వంగమునట్లు జీవులకు హృద్యంబే కడున్‌ శీతమే.(ఆంధ్రమహాభారతం, ఆది,చతుర్థః,91)
ఓ మహారాజా! ఈ అనవసరమైన వాదోపవాదాలు ఎందుకు? నీ కుమారుడిని కౌగిలించుకుని, ఆ కౌగిలింత ఇచ్చే పరమ సుఖాన్ని అనుభవించు. లోకంలో ముత్యాల హారాలు, దట్టమైన కర్పూర పొడి, మంచి గంధం, చల్లని వెన్నెల... ఇవేవీ కూడా కన్నబిడ్డను కౌగిలించుకున్నప్పుడు ప్రాణులకు కలిగే మనోహరమైన ఆనందాన్ని, చల్లదనాన్ని (శాంతిని) కలిగించలేవు. బిడ్డ కౌగిలింతే అన్నింటికంటే మిన్న అని చెప్పే ఈ భావం అనుభవించినవారికే తెలుస్తుంది.
నుతజలపూరితంబు లగు నూతులు నూఱిటికంటె సూనృత
వ్రత! యొక బావి మేలు; మఱి బావులు నూఱిటికంటె నొక్కస
త్క్రతువది మేలు; తత్క్రతుశతంబునకంటె సుతుండు మేలు; త
త్సుత శతకంబుకంటె నొక సూనృతవాక్యము మేలు సూడఁగన్‌..(ఆంధ్రమహాభారతం, ఆది,చతుర్థః,94)
దుష్యంతుడు అసత్యం పలుకుతున్నాడని గ్రహించిన శకుంతల, సత్యం యొక్క విలువను వివరిస్తూ చెప్పిన పద్యం కూడా ఎంతో బాగుంటుంది.
తడయక పుట్టిననాఁడ తల్లిచేఁ దండ్రిచే విడువఁ
బడితి; నిప్పుడు పతిచేతను విడువఁబడియెదనొక్కొ!
నుడువులు వేయు నిం కేల? యిప్పాటినోములు తొల్లి
కడఁగి నోఁచితిని గా కేమి’ యనుచును గందె డెందమున.ఆంధ్రమహాభారతం, ఆది,చతుర్థః103)
దుష్యంత మహారాజు సభలో అందరి సమక్షంలో తాను అవమానంపాలై, భర్తచే త్యజించబడిన దుర్భర పరిస్థితులలో శకుంతల పడే అంతర్మథనాన్ని, తన దైవారాధనను, విధివంచనను తలచుకుని కుమిలిపోయే వేదనను ఈ మధ్యాక్కర పద్యం కళ్ళకు కట్టినట్లు చూపుతుంది. ఇలాంటి పద్యాలెన్నో నన్నయ సందర్భోచితంగా వర్ణించాడు.
కాళిదాసు ‘అభిజ్ఞాన శాకుంతలం’లోని శకుంతల
కాళిదాసు రచించిన అభిజ్ఞాన శాకుంతలంలో శకుంతల పాత్ర సుకుమారత్వానికి, ప్రకృతి ప్రేమకు, నిష్కల్మషమైన ప్రేమానుభూతికి ప్రతీకగా రూపుదిద్దుకుంది. కణ్వ మహర్షి ఆశ్రమంలోని వృక్షాలు, లతలు, పుష్పాలు, లేళ్లతో ఆమెకు గాఢమైన ఆత్మీయ అనుబంధం ఉంటుంది. వాటిని తన కుటుంబ సభ్యుల్లా ప్రేమిస్తూ, వాటి పెరుగుదలలోనూ, సంరక్షణలోనూ ఆనందాన్ని అనుభవిస్తుంది. దుష్యంతుడిని తొలిసారి చూసినప్పుడు ఆమె మనసులో చిగురించే ప్రేమ, అనసూయ, ప్రియంవదలతో పంచుకునే భావాలు ఆమె సహజమైన యువతీ మనస్తత్వాన్ని ఆవిష్కరిస్తాయి. మహాభారతంలోని శకుంతల తన హక్కుల పట్ల స్పష్టమైన అవగాహనతో, దృఢమైన వ్యక్తిత్వంతో కనిపిస్తే, కాళిదాసు శకుంతల ప్రేమలోని సున్నితత్వానికి, అంతరంగ సంఘర్షణలకు, భావోద్వేగ సౌందర్యానికి అధిక ప్రాధాన్యమిచ్చాడు. దుష్యంతుడితో గాంధర్వ వివాహం చేసుకున్న ఆమె, అతని ప్రేమపైనే నమ్మకంతో భవిష్యత్తును ఊహించుకుంటుంది. దుష్యంతుడు రాజధానికి తిరిగి వెళ్లిన తర్వాత, అతని జ్ఞాపకాలలో మునిగిపోయిన శకుంతల ఆశ్రమానికి వచ్చిన దుర్వాస మహర్షిని గమనించదు. ఆగ్రహించిన దుర్వాసుడు, ఆమె మనసులో ఎవరిని తలచుకుంటున్నదో ఆ వ్యక్తి ఆమెను మరచిపోతాడని శపిస్తాడు. సఖి ప్రియంవద అభ్యర్థనపై, దుష్యంతుడు ఇచ్చిన గుర్తింపు చిహ్నమైన ఉంగరాన్ని చూపినప్పుడు శాపప్రభావం తొలగుతుందని శాపవిముక్తిని అనుగ్రహిస్తాడు. ఈ శాపం, ఉంగరం నాటకంలోని వియోగానికి, అనంతర పరిణామాలకు కీలకమైన ఎంతో మలుపులుగా నిలుస్తాయి."అభిజ్ఞాన శాకుంతలం" సంస్కృత నాటకంలో కూడా శ్లోకాలు ఎంతో రసభరితంగా ఉంటాయి. కాళిదాసు ప్రతి శ్లోకాన్ని రసభరితంగా అందించాడు.
అనాఘ్రాతం పుష్పం కిసలయమలూనం కరరుహైః
రనావిద్ధం రత్నం మధు నవమనాస్వాదితరసం।
అఖండం పుణ్యానాం ఫలమివ చ తద్రూపమనఘం
న జానే భోక్తారం కమిహ సముపస్థాస్యతి విధిః॥
(కాళిదాసు, అభిజ్ఞాన శాకుంతలం, ద్వితీయాంకం, శ్లోకం 10.)
శకుంతలను తొలిసారిగా చూసిన దుష్యంతుడు ఆమె అపురూప సౌందర్యానికి ముగ్ధుడై, ఎవరి స్పర్శకూ గురికాని పువ్వు, లేత చిగురు, చెక్కబడని రత్నం, ఆస్వాదించని తేనె వంటి ఉపమానాలతో ఆమె సహజమైన నిర్మలత్వాన్ని వర్ణిస్తాడు. ఈ శ్లోకం ద్వారా కాళిదాసు శకుంతల సౌందర్యాన్ని మాత్రమే కాకుండా, ఆమెను తన జీవితంలో పొందాలనే దుష్యంతుని ఆకాంక్షను, విధి వారిద్దరినీ ఎలా కలుపుతుందోననే అతని ఆలోచనను కూడా వ్యక్తం చేశాడు.
మీ శ్లోకాన్ని తెలుగులో అందంగా అనువదించారు. రాయప్రోలు వారు రాసిన ‘శకుంతల’ నాటకంలో ఈ పద్యం ఎంతో బాగుంటుంది.
శకుంతలను తన భర్త దగ్గరకు పంపించే సన్నివేశం సంస్కృత సాహిత్య లోకంలోనే అత్యంత కరుణరసార్ద్రమైన ఘట్టం. ఆశ్రమవాసి తపస్వి అయిన కణ్వమహర్షి తన పెంపుడు కూతురైన శకుంతలను అత్తగారింటికి సాగనంపే వేళ, ఒక తండ్రిగా ఆయన అంతరంగం పడే వేదన వర్ణనాతీతం. "సంసార బంధాలకు దూరంగా అడవిలో జీవించే తమకే పుత్రికా వియోగం ఇంతటి క్షోభను కలిగిస్తుంటే, నిత్యం లౌకిక బంధాలతో గడిపే సామాన్య గృహస్థులు తమ కూతుళ్లను అత్తగారింటికి పంపేటప్పుడు వారి హృదయాలు ఎంతగా తల్లడిల్లిపోవాలి!" అంటూ కణ్వుడి హృదయ స్పందనగా కవి ఆవిష్కరించిన ఈ శ్లోకం మానవ సంబంధాలలోని సున్నితమైన మమకారాన్ని విశ్వజనీన సత్యంగా చాటుతుంది.
‘’యాస్యత్యద్య శకుంతలేతి హృదయం సంస్పృష్టముత్కంఠయా
కంఠః స్తంభితబాష్పవృత్తికలుషశ్చింతాజడం దర్శనమ్।
వైక్లవ్యం మమ తావదీదృశమిదం స్నేహాదరణ్యౌకసః
పీడ్యంతే గృహిణః కథం న తనయావిశ్లేషదుఃఖైర్నవైః॥’’
ఈ శ్లోకం కణ్వ మహర్షి హృదయంలోని తండ్రి ప్రేమను, కుమార్తెను సాగనంపే సందర్భంలోని భావోద్వేగాన్ని అద్భుతంగా ఆవిష్కరిస్తుంది. ఈ శ్లోకాన్ని కూడా కందుకూరి వీరేశలింగం రాయప్రోలు సుబ్బారావు గార్లు అద్భుతంగా పద్యాలుగా ఆవిష్కరించారు.
దుష్యంతుడి రాజసభలో శకుంతల పాత్ర కరుణరసాన్ని పతాకస్థాయికి తీసుకువెళ్తుంది. శాపప్రభావం వల్ల తనను గుర్తించలేకపోతున్న దుష్యంతుడు ఆమె మాటలను అంగీకరించనప్పుడు, శకుంతల తీవ్ర మానసిక వేదనకు గురవుతుంది. మహాభారతంలోని శకుంతల మాదిరిగా రాజును ధర్మం పేరుతో సుదీర్ఘంగా నిలదీయకపోయినా, తన ప్రేమలోని నిజాయితీని, తన మాటల్లోని సత్యాన్ని సమర్థించుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. తన దగ్గర ఉన్న గుర్తింపు చిహ్నమైన రాజముద్రికను చూపించబోయే సమయంలో అది శచీతీర్థంలో జారిపోయిందని తెలుసుకొని దిక్కుతోచని స్థితిలో పడిపోతుంది. దుష్యంతుని నిరాకరణ ఆమె హృదయాన్ని గాయపరుస్తుంది. ఆమె కన్నీరు, ఆవేదన, నిస్సహాయత ప్రేక్షకులలో కరుణరసాన్ని కలిగిస్తాయి.
సభలో జరిగిన అవమానాన్ని తట్టుకోలేక, కన్నీరు మున్నీరుగా విలపిస్తున్న శకుంతలను రక్షించడానికి ఆకాశం నుండి ఒక దివ్యమైన అదృశ్యశక్తి (తేజస్సు) రూపంలో ఆమె తల్లి అయిన మేనక వస్తుంది. ఆ దివ్యశక్తి శకుంతలను దుష్యంతుడి సభ నుండి ఆకాశ మార్గంలో తీసుకెళ్తుంది. అక్కడి నుండి మేనక శకుంతలను కశ్యప (మారీచ) మహర్షి ఆశ్రమానికి చేరుస్తుంది. అక్కడే శకుంతల తన కుమారుడైన భరతుడికి (సర్వదమనుడు) జన్మనిచ్చి, అతడిని పెంచుతుంది. కాలక్రమేణా రాజుకు ఉంగరం దొరికి శాపవిమోచనం జరిగాక, వేట నిమిత్తం వచ్చిన దుష్యంతుడు కశ్యప ఆశ్రమంలో కొడుకు భరతుడితో కలిసి ఉన్న శకుంతలను తిరిగి కలుసుకోవడంతో కథ సుఖాంతమవుతుంది. ఈ విధంగా కాళిదాసు శకుంతలను కేవలం అమాయక ప్రేమికురాలిగా మాత్రమే కాకుండా, విధి, శాపం, వియోగం వంటి పరిణామాల మధ్య తన ప్రేమలోని నిజాయితీని మోసుకెళ్లే సున్నితమైన మానవీయ వ్యక్తిత్వంగా చిత్రించాడు. అభిజ్ఞాన శాకుంతలంలోని ఈ పాత్ర చిత్రణ భారతీయ నాటక సాహిత్యంలో శాశ్వతమైన స్థానాన్ని సంపాదించింది.
హంసపది అనే అంతఃపుర కాంత పాడిన ఒక విరహ గీతాన్ని విన్న తర్వాత, దుష్యంతుడు తన మనసులో కలిగిన తెలియని వ్యాకులతను వ్యక్తపరిచే సందర్భంలో కాళిదాసు వర్ణించిన ఒక శ్లోకం సాహితీవేత్తలను ఎంతగానో ఆకర్షించింది. కణ్వ మహర్షి ఆశ్రమంలో శకుంతలను గాంధర్వ వివాహం చేసుకుని, ఆమెను మరచిపోయి హస్తినాపురానికి తిరిగి వస్తాడు దుష్యంతుడు. ఒకరోజు అంతఃపురంలో హంసపది అనే రాణి పాడిన పాట విన్న రాజుకు, తానేదో కోల్పోయాననే భావన కలుగుతుంది. తాను ప్రస్తుతానికి సంతోషంగానే ఉన్నా, మనసు ఎందుకు ఇంతలా తహతహలాడుతోందా అని ఆశ్చర్యపోతూ, మానవ మనస్తత్వాన్ని విశ్లేషిస్తూ దుష్యంతుడు ఈ శ్లోకాన్ని చెబుతాడు.
‘’రమ్యాణి వీక్ష్య మధురాంశ్చ నిశమ్య శబ్దాన-
ప్యుత్సుకీభవతి యత్సుఖితోऽపి జంతుః |
తచ్చేతసా స్మరతి నూనమబోధపూర్వం
భావస్థిరాణి జననాంతరసౌహృదాని ||’’
మనం ఎంతో సంతోషంగా ఉన్న సమయంలో కూడా, ఏదైనా అందమైన వస్తువును చూసినా లేదా మంచి సంగీతం విన్నా మనసులో ఏదో తెలియని ఒక వెలితి లేదా బాధ కలుగుతుంది. దానికి కారణం మన అంతరాత్మలో దాగివున్న పూర్వజన్మల జ్ఞాపకాలే అని కాళిదాసు ఈ శ్లోకం ద్వారా వివరించాడు.
"కావ్యేషు నాటకం రమ్యం నాటకేషు శకుంతలా
తత్రాపిచ చతుర్ధోంకః తత్ర శ్లోక చతుష్టయమ్" అని ఈ నాటకాన్ని విమర్శకులు ప్రశంసిస్తారు. కావ్యాలన్నింటిలోకి నాటకం ఎంతో రమ్యమైనది (సుందరమైనది). ఆ నాటకాలన్నింటిలోనూ 'అభిజ్ఞాన శాకుంతల నాటకం' అత్యంత శ్రేష్ఠమైనది. ఆ నాటకంలో కూడా నాల్గవ అంకం మరీ విశిష్టమైనది. ఆ నాల్గవ అంకంలో ఉన్న నాలుగు శ్లోకాలు అన్నింటికన్నా అత్యుత్తమమైనవిగా విమర్శకులు భావిస్తారు.
పిల్లలమర్రి పిన వీరభద్రుని ‘శకుంతల’
పిల్లలమర్రి పినవీరభద్రుడు రచించిన శృంగార శాకుంతలం నాలుగు ఆశ్వాసాల తెలుగు ప్రబంధ కావ్యం. శకుంతల–దుష్యంతుల ప్రణయగాథ ఇతివృత్తంగా సాగే ఈ కావ్యానికి మహాభారతంలోని శకుంతలోపాఖ్యానం ప్రధాన ఆధారం కాగా, కాళిదాసు ‘అభిజ్ఞాన శాకుంతలం’లోని కొన్ని కథనాంశాలు, నాటకీయ పద్ధతులు కూడా దీనిలో చోటుచేసుకున్నాయి. వేటకు వెళ్లిన దుష్యంతుడు కణ్వాశ్రమంలో శకుంతలను చూసి ప్రేమించి గాంధర్వ వివాహం చేసుకుంటాడు. అనంతరం ఆమెకు రాజముద్రికను గుర్తుగా ఇచ్చి రాజధానికి తిరిగి వెళ్తాడు. దుష్యంతుని విరహంలో మునిగిన శకుంతల ఆశ్రమానికి వచ్చిన దుర్వాస మహర్షిని గమనించకపోవడంతో ఆయన శాపానికి గురవుతుంది. దుష్యంతుని వద్దకు వెళ్లే ప్రయాణంలో శచీతీర్థం వద్ద రాజముద్రిక పోవడంతో, శాపప్రభావానికి లోనైన దుష్యంతుడు ఆమెను గుర్తించలేక తిరస్కరిస్తాడు. తరువాత ముద్రిక రాజుకు చేరడంతో పూర్వస్మృతి కలుగుతుంది. కశ్యప మహర్షి ఆశ్రమంలో భరతుడితో ఉన్న శకుంతలను దుష్యంతుడు తిరిగి కలుసుకోవడంతో కథ ముగుస్తుంది.ఈ కావ్య విశిష్టత ఇతివృత్త స్వీకరణలోనే కాక, దానిని తెలుగు ప్రబంధ సంప్రదాయానికి అనుగుణంగా పునఃసృజించడంలోనూ కనిపిస్తుంది. పినవీరభద్రుడు శృంగారరసానికి ప్రాధాన్యమిస్తూ ప్రకృతి సౌందర్యం, నాయికానాయకుల ప్రేమభావాలు, విరహవేదన, ఆశ్రమ జీవన చిత్రణలను పద్య సౌందర్యంతో విస్తరించాడు. శకుంతల దుష్యంతునిచే తిరస్కరించబడే ఘట్టంలో కరుణరసాన్ని ప్రభావవంతంగా ఆవిష్కరించాడు. మహాభారత ఇతివృత్తం, కాళిదాసు నాటకంలోని కొన్ని అంశాలు, కవి స్వీయ కల్పనాశక్తి సమన్వయంతో ఈ రచన ప్రత్యేకతను సంతరించుకుంది. శబ్దచమత్కారం, భావగాంభీర్యం, వర్ణనా వైచిత్రి పినవీరభద్రుని కవిత్వానికి విశిష్టతను చేకూర్చాయి.
ఆంధ్ర మహాభారతంలో తనను గుర్తించకుండగా తన కొడుకుని కూడా పట్టించుకోకుండా ఉన్న దుష్యంత మహారాజుకి తన కొడుకుని ఆలంగనం చేసుకోమనే సందర్భంలో అద్భుతమైన పద్యం చెప్పాడు నన్నయ. దాన్ని పిల్లలమర్రి పినవీరభద్రుడు ఎంతో ఆస్వాదించాడు. ఆపద్యాన్ని తన కావ్యంలో పెట్టుకోవాలనుకున్నాడు. యధాతథంగా పెడితే బాగుండనుకున్నాడేమో కొన్ని మార్పులు చేసుకున్నాడు. దుష్యంతుడు తన భార్యగా శకుంతలను, కుమారుడిగా సర్వదమనుడినీ అంగీకరించి దగ్గరకు తీసుకునే సందర్భంలో ఈ పద్యాన్ని ఉపయోగించుకున్నాడు.
సీ.పచ్చందనముకంటెఁ జందనంబునఁ గల
వంబుచేసిన కప్పురంబుకం టెఁ,
బుప్పొడికంటెఁ, బుప్పొడిలోనఁ బొరలించి
వెలచిన చెంగల్వ విరులకంటే,
హిమజలంబులకంటె, హిమబలంబుల నాన
వైచిన బిసపల్లవములకంటె
నిండువెన్నెలకంటె నిండువెన్నెల
చేతఁ బరనైన చంద్రబింబంబుకంటె
నెరయఁగూర్చిన; వీనియన్నిటినికంటె
నిసుమడియు ముమ్మడియునైన మనుజవిభుని
యుల్లమెల్లను మిగులఁగఁ జల్లఁ జేసె
నందనాలింగమునఁ జెన్నొంద సుఖము ( పిల్లలమర్రి పిన వీరభద్రుడు, శృంగార శాకుంతలం, చతుర్థాశ్వాసం, పద్యం:146).
పచ్చని చందనం కంటే, చందనంలో కలిపిన కర్పూరం కంటే, పుప్పొడి కంటే, పుప్పొడిలో పొర్లి వికసించిన చెంగల్వ పుష్పాల కంటే, హిమజలాల కంటే, మంచుతో చల్లబడిన తామర చిగుళ్ల కంటే, నిండైన వెన్నెల కంటే, ఆ వెన్నెలలో మరింత శోభించే చంద్రబింబం కంటే కూడా కుమారుని ఆలింగనం కలిగించే సుఖం మూడింతలు అధికమైనదని కవి వర్ణిస్తున్నాడు.ప్రకృతిలోని సుగంధాలు, పుష్పాల సౌందర్యం, చల్లని జలాలు, వెన్నెల, చంద్రబింబం వంటి ఆహ్లాదకరమైన అనుభూతులన్నింటినీ మించినది కుమారుని ఆలింగనం. ఆ ఆలింగనం తల్లిదండ్రుల హృదయానికి అపారమైన ఆనందాన్ని, అనిర్వచనీయమైన అనుభూతిని, అంతులేని మానసిక ప్రశాంతతను అందిస్తుంది. లోకంలోని సుఖాలన్నింటికంటే బిడ్డను గుండెలకు హత్తుకోవడంలో కలిగే ఆనందం గొప్పదనే మాతృపితృ వాత్సల్యాన్ని ఈ పద్యం చక్కగా వ్యక్తీకరిస్తుంది.
నన్నయ ప్రతిపాదించిన ఈ వాత్సల్యభావాన్నే మరింత విస్తృతమైన వర్ణనతో, సమృద్ధమైన ప్రకృతి ప్రతీకలతో ఆవిష్కరించాడు. నన్నయ పద్యంలో ముత్యాలహారం, కర్పూరం, చందనం, చంద్రకాంతి వంటి వస్తువులు ప్రధానంగా కనిపిస్తే, పినవీరభద్రుని పద్యంలో చందనం, కర్పూరం, పుప్పొడి, చెంగల్వ పుష్పాలు, హిమజలాలు, తామర చిగుళ్లు, నిండువెన్నెల, చంద్రబింబం వంటి అనేక ఉపమానాలు వరుసగా విస్తరిస్తాయి. అంతేకాక, వీటన్నింటి కంటే కుమారుని ఆలింగనం కలిగించే సుఖం ముమ్మడిగా అధికమని చెప్పడం ద్వారా భావానికి మరింత తీవ్రతను, వర్ణనకు మరింత సౌందర్యాన్ని చేకూర్చాడు. ఈ రెండు పద్యాల్లోనూ ప్రకృతిలోని శీతలమైన వస్తువులన్నింటినీ అధిగమించే మానవీయ అనుభూతిగా పుత్రవాత్సల్యం నిలుస్తుంది. నన్నయ పద్యంలో భావసాంద్రత ప్రధానమైతే, పినవీరభద్రుని పద్యంలో ఆ భావాన్ని విస్తరించి, ఉపమాన పరంపర ద్వారా శృంగార–వాత్సల్య సౌందర్యాన్ని మరింత ప్రభావవంతంగా మలచడం ప్రత్యేకత.ఈ విధంగా శృంగార శాకుంతలం తెలుగు ప్రబంధ సాహిత్యంలో ప్రాముఖ్యమైన రచనగా నిలిచిపోయింది.
హిందీ సాహిత్యంలో ‘శకుంతల’
హిందీ సాహిత్యంలో శకుంతల కథకు మరియు దాని అనువాదాలకు విశేషమైన స్థానం ఉంది. సంస్కృతంలో కాళిదాసు రచించిన "అభిజ్ఞాన శాకుంతలం" నాటకాన్ని హిందీలోకి అనువదించి, ఆధునిక హిందీ గద్య వికాసానికి పునాది వేసిన ఘనత రాజా లక్ష్మణ్ సింగ్ (1862) కే దక్కుతుంది. ఆయన సరళమైన, స్పష్టమైన 'ఖడీ బోలీ' (ఆధునిక హిందీ) లో చేసిన "శకుంతలా నాటక్" అనువాదం హిందీ సాహిత్య చరిత్రలో ఒక మైలురాయిగా నిలిచింది. ఆ తర్వాత ఆధునిక యుగ ప్రసిద్ధ కవి మైథిలీశరణ్ గుప్త్ కూడా "శకుంతల" పేరుతో ఒక విశిష్టమైన కావ్యాన్ని రచించారు. హిందీ సాహిత్యకారులు శకుంతల పాత్రలోని పతిభక్తిని, ఆత్మగౌరవాన్ని మరియు శృంగార-కరుణ రసాల మేళవింపును ఎంతో ఉదాత్తంగా కీర్తించారు.హిందీ నాటక రంగంలో మరియు చలనచిత్ర జగత్తులోనూ ఈ కథ అత్యంత ప్రజాదరణ పొందింది. భారతీయ సినిమా పితామహుడు వి. శాంతారాం 1943లో తెరకెక్కించిన "శకుంతల" హిందీ చలనచిత్రం వాణిజ్యపరంగా, కళాత్మకంగా పెద్ద విజయం సాధించి, ఉత్తర భారతదేశంలో ఈ కథను సామాన్యులకు మరింత చేరువ చేసింది. హిందీ సంస్కృతిలో శకుంతల-దుష్యంతుల పుత్రుడైన 'భరతుడి' (సర్వదమన్) పేరు మీదుగానే మన దేశానికి 'భారతదేశం' (భారతవర్ష్) అనే పేరు వచ్చిందనే చారిత్రక నమ్మకం బలంగా ఉండటం వల్ల, ఈ కథకు హిందీ వాఙ్మయంలో కేవలం సాహిత్యపరంగానే కాక, జాతీయ సాంస్కృతిక ప్రతీకగానూ అత్యున్నత గౌరవం లభించింది.
కందుకూరి వీరేశలింగం ‘శకుంతల’
ఆధునిక ఆంధ్ర వైతాళికుడు కందుకూరి వీరేశలింగం కాళిదాసు సంస్కృత నాటకాన్ని "అభిజ్ఞాన శాకుంతలము"గా తెలుగులోకి అనువదించారు. తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో రంగస్థల ప్రదర్శనకు అనుగుణంగా వచ్చిన తొలి ప్రామాణిక నాటకానువాదంగా దీనికి విశేషమైన గుర్తింపు ఉంది. మూల గ్రంథంలోని నాటకీయతను దెబ్బతీయకుండా, సాధారణ పాఠకులకు సైతం సులభంగా అర్థమయ్యేలా ఆయన ఈ నాటకాన్ని మలిచారు. కరుణ, శృంగార రసాల మేళవింపుతో సాగిన ఈ అనువాదం ఆంధ్రదేశమంతటా వందలాది ప్రదర్శనలు పొంది తెలుగు నాటక వాఙ్మయంలో ఒక చిరస్మరణీయ మైలురాయిగా నిలిచిపోయింది.
‘’దుష్యంతుడు లౌకిక ధర్మానికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తాడు. శకుంతల ఆత్మ ధర్మానికి ప్రతీకగా నిలబడుతుంది. అతడు ఒక అవస్థలో చిక్కుకొన్న వ్యక్తి. స్వీయధర్మాన్ని రక్షించుకోటానికి యత్నిస్తాడు. ఆమె గార్హస్త్య వ్యవస్థా ధర్మాన్ని పరిరక్షించుకోటానికి ప్రయత్నిస్తుంది. వ్యక్తిధర్మం లోకాపవాద భీతితో వ్యవస్థాధర్మాన్నీ గార్హస్థ్య ధర్మాన్నీ నిరాకరిస్తే ఏర్పడే ధర్మసంకటస్థితిని చిత్రించేది ఈ కథ. ధర్మసంకటాన్ని కలిగించేది లౌకికవ్యవస్థకు అధిపతి అయిన దుష్యంత మహారాజా. ధర్మస్థితి నిలుపుకొనేది "ధర్మో రక్షతి రక్షితః" అనే సత్యాన్ని కాపాడిన శకుంతల.’’ అని జి.వి.సుబ్రహ్మణ్యం వ్యాఖ్యానించారు ( కవిత్రయ విరచిత శ్రీ మదాంధ్ర మహాభారతం, ఆది పర్వం, మొదటి భాగం, తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానం ప్రచురణ,2008, పుటః xLviii)
భారతీయ సాహిత్య గగనాన కాలం చెరగని ధ్రువతారగా వెలుగువెలుగుతున్న శకుంతల పాత్ర ప్రయాణం, మన ప్రాచీన సాహిత్య వైభవానికి, మానవతా విలువలకు సజీవ సాక్ష్యం. వేదకాలపు మూలాల నుండి వ్యాస మహర్షి మహాభారతంలో ఆత్మగౌరవ ప్రతిరూపంగా, కాళిదాసు దృశ్యకావ్యంలో ప్రకృతి ప్రేమికురాలిగా, నన్నయ మరియు పినవీరభద్రుల వంటి తెలుగు కవుల లేఖినులలో రమణీయ రూపాలు సంతరించుకున్న శకుంతల... దేశ సరిహద్దులు దాటి ప్రపంచ సాహిత్య లోకాన్ని కూడా అబ్బురపరిచింది. కేవలం ఒక పౌరాణిక పాత్రగానే కాకుండా, భారతీయ నారీమణుల త్యాగానికి, ధైర్యానికి మరియు సౌందర్య తత్వానికి ప్రతీకగా నిలిచిన శకుంతలా కథ, తరతరాలుగా సాహిత్య ప్రియుల హృదయాలలో అమరమై నిలుస్తూనే ఉంటుంది.
డా.దార్ల వెంకటేశ్వరరావు,
ప్రొఫెసర్, తెలుగు శాఖ,
స్కూల్ ఆఫ్ హ్యుమానిటీస్,
యూనివర్సిటీ ఆఫ్ హైదరాబాద్,
హైదరాబాద్. ఫోన్: 9989628049.
కామెంట్‌లు లేవు:
కామెంట్‌ను పోస్ట్ చేయండి