కవిత్వం ఎలా ఉండాలి ?
నినాదం దినపత్రిక,26.7.2026 వ తేదీ సాహిత్య అనుబంధం 'సాహితీ లహరి' సౌజన్యంతో)
ఇలా అడగడం చాలా సులభమే, కానీ చెప్పడం అంత సులభం కాదు. అయినా కవిత్వమిలా ఉండాలంటూ ఒక్కొక్కరూ ఒక్కోవిధంగా చెప్తూనే ఉన్నారు. ఒక్కొక్కరి దృష్టిలో ఒక్కో నిర్వచనం కూడా ఉంటుంది. మంచి కవిత్వానికి సాధారణంగా కొన్ని ముఖ్యమైన లక్షణాలు ఉంటాయని కొన్ని పద్యాలను చదివేటప్పుడు అనిపిస్తుంది.
ఆదికవి వాల్మీకి మహర్షి దృష్టిలో కవిత్వం అనేది ఒక గాఢమైన అనుభూతి, ఉద్వేగాల సహజమైన వ్యక్తీకరణ. ఒక కిరాతకుడు క్రౌంచ పక్షుల జంటలోని మగ పక్షిని చంపినప్పుడు, ఆడ పక్షి పడిన రోదనను చూసి వాల్మీకి హృదయం ద్రవించిపోయింది. ఆ బాధ (శోకం) అసంకల్పితంగా
‘’మా నిషాద ప్రతిష్ఠాం త్వమగమః శాశ్వతీః సమాః |
యత్ క్రౌంచమిథునాదేకం అవధీః కామమోహితమ్ ||
"ఓ కిరాతకుడా! ప్రణయపరవశమై ఉన్న క్రౌంచ పక్షుల జంటలో ఒకదానిని (మగ పక్షిని) అకారణంగా చంపేశావు. కాబట్టి నీవు కలకాలం మనశ్శాంతిని పొందలేవు.”అనే శ్లోక రూపంలో వెలువడింది. ఆ విధంగా "శోకః శ్లోకత్వమాగతః" (శోకమే శ్లోకమైంది) అనే నానుడి పుట్టింది. అంటే, కవిత్వం అనేది మనసు లోపలి పొరల్లోంచి పుట్టే బలమైన భావోద్వేగం నుండి సహజంగా ఉద్భవించాలి.ఇతరుల బాధను తన బాధగా అనుభూతి చెందే విశాలమైన హృదయం కవికి ఉండాలి. సాటి జీవి పట్ల కలిగే కరుణ రసం కవిత్వానికి ప్రాణవాయువు లాంటిదని వాల్మీకి తన మొదటి శ్లోకం ద్వారా నిరూపించారు.వాల్మీకి రచించిన రామాయణం ధర్మాన్ని, సత్యాన్ని, అత్యున్నత మానవతా విలువలను చాటిచెప్పే ఒక మహోన్నత కావ్యంగా ప్రసిద్ధి పొందింది.వాల్మీకి దృష్టిలో అత్యంత సహజమైన కరుణాంతరంగం నుండి, లయబద్ధమైన పదాలతో, ధర్మ సంస్థాపన, సమాజ హితం కోసం వెలువడే భావ వ్యక్తీకరణే నిజమైన కవిత్వంగా చెప్పుకోవచ్చు.
వాల్మీకి ఆదికవి అయితే, సంస్కృత సాహిత్యానికి ఆభరణం లాంటి కవిశేఖరుడు మహాకవి కాళిదాసు. వాల్మీకి కవిత్వంలో కరుణ, ధర్మం ప్రధానంగా కనిపిస్తే, కాళిదాసు కవిత్వంలో అద్భుతమైన సౌందర్యం, వర్ణన, మాధుర్యం కనిపిస్తాయి. భారతీయ సాహిత్యంలోనే కాకుండా ప్రపంచ సాహిత్యంలో కూడా కాళిదాసు రచనలు విశిష్ట స్థానాన్ని సంపాదించుకున్నాయి.కవిత్వంలో ఒక వస్తువును లేదా భావాన్ని మరొక దానితో పోల్చి చెప్పడం (ఉపమ) కాళిదాసుకు వెన్నతో పెట్టిన విద్య. "ఉపమా కాళిదాసస్య" అనే నానుడి పుట్టిందే అందుకు. ఆయన వాడే పోలికలు ఎంతో సహజంగా, పాఠకుడి ఊహాశక్తికి అద్దం పట్టేలా ఉంటాయి. ఆయన కవిత్వంలో ప్రకృతి ఓ సజీవ పాత్రలా అనిపిస్తుంది. మనుషుల భావోద్వేగాలను చెట్లు, పక్షులు, మేఘాలు, నదులతో మమేకం చేసి చెప్పడం ఆయన ప్రత్యేకత. మేఘాన్ని ఒక దూతగా ఊహించి రాసిన 'మేఘసందేశం' ఇందుకు అద్భుతమైన ఉదాహరణ.ప్రేమను, విరహాన్ని అత్యంత సున్నితంగా, హుందాగా వర్ణించడంలో కాళిదాసు సిద్ధహస్తుడు. అది ఎక్కడా హద్దులు మీరినట్లు కాకుండా, ఒక పవిత్రమైన అనుభూతిలా పాఠకుడికి చేరుతుంది. ఆయన ఉపమానాలు (పోలికలు) ఎంత సహజంగా ఉంటాయో చెప్పడానికి అభిజ్ఞాన శాకుంతలం నాటకమే గొప్ప నిదర్శనం. శకుంతల స్వచ్ఛమైన అందాన్ని వర్ణించడానికి దుష్యంతుడు ఆమెను వాసన చూడని పువ్వుతో (అనాఘ్రాతం పుష్పం), సాన పట్టని రత్నంతో పోలుస్తాడు. ఈ శ్లోకం
అభిజ్ఞాన శాకుంతలం నాటకంలోనిది. శకుంతల సౌందర్యాన్ని వర్ణించే సందర్భంలో దుష్యంత మహారాజు ఆమె గురించి ఈ విధంగా అంటాడు.
అనాఘ్రాతం పుష్పం కిసలయమలూనం కరరుహైః
అనావిద్ధం రత్నం మధు నవమనానాస్వాదితరసం |
అఖండం పుణ్యానాం ఫలమివ చ తద్రూపమనఘం
జానే భోక్తారం కమిహ సమూపస్థాస్యతి విధిః ||”
ఈమె (శకుంతల) ఎవరూ వాసన చూడని పుష్పం వంటిది; ఎవరూ తుంచని లేత చిగురు వంటిది; మరెవ్వరూ సానబెట్టని రత్నం వంటిది; ఎవరూ రుచి చూడని కొత్త తేనె వంటిది. ఈమె పూర్వజన్మ సుకృతం చేత లభించిన అఖండమైన పుణ్యఫలం వంటి నిర్మలమైన రూపం కలది. ఇంతటి సౌందర్యవతిని అనుభవించే అదృష్టవంతుడు ఎవరో, విధి ఎవరిని ఆ భాగ్యానికి ఎంపిక చేసిందో నాకు తెలియదని దీని భావం. శకుంతల పవిత్రతను, సౌందర్యాన్ని ఎంత అద్భుతంగా చెప్పాడో కదా! కాళిదాసు ప్రయోగించిన ఈ ఉపమానాలు కేవలం శారీరక సౌందర్యాన్ని మాత్రమే కాకుండా, ఆమెలోని నిష్కల్మషమైన, పవిత్రమైన స్వభావాన్ని ధ్వనిస్తాయి. ఆశ్రమ వాతావరణం, లతలు, లేళ్ళు నాటకంలో సజీవ పాత్రల్లా ప్రకృతికి ప్రాణ ప్రతిష్ఠ చేశాడు కవి. నాటకంలో అత్యంత హృద్యమైన చతుర్థాంకంలో (శకుంతల అత్తవారింటికి వెళ్లే ఘట్టం) ఆమె వెళ్తుంటే నెమళ్లు నాట్యం ఆపేస్తాయి, పెంపుడు లేడి పిల్ల ఆమె కొంగు పట్టుకుని లాగుతుంది, చెట్లు పండుటాకులను రాలుస్తూ కన్నీరు విడుస్తాయి. మానవ భావోద్వేగాలను ప్రకృతితో అద్భుతంగా మమేకం చేసిన తీరు ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.పెంచిన కూతురిని అత్తవారింటికి సాగనంపుతూ ముని అయిన కణ్వ మహర్షి పడే వేదన (కరుణ రసం) ప్రపంచ సాహిత్యంలోనే ఒక అద్భుతమైన ఘట్టం.జర్మన్ మహాకవి గెథే (Goethe) ఈ నాటకం చదివి పరవశించి దీన్ని తన తలపై పెట్టుకుని నృత్యం చేశాడంటే ఇందులోని కవిత్వ మాధుర్యం ఎలాంటిదో అర్థం చేసుకోవచ్చు.
సంస్కృత కవుల కవిత్వ లక్షణాలను వివరిస్తూ పండితుల మధ్య ఒక ప్రసిద్ధ శ్లోకం వాడుకలో ఉంది.
ఉపమా కాళిదాసస్య భారవేరర్థగౌరవమ్ |
దండినః పదలాలిత్యం మాఘే సంతి త్రయో గుణాః ||
ఈ శ్లోకం ఆధారంగా ఇతర కవుల శైలిని బట్టి సంస్కృత కవిత్వంలోని విశిష్ట లక్షణాలను చెప్పుకోవచ్చు.కొద్ది పదాల్లో అనంతమైన భావాన్ని ఇమడ్చడం భారవి కవిత్వ లక్షణం. దీనినే 'అర్థగౌరవం' అంటారు. ఆయన రాసిన 'కిరాతార్జునీయం' కావ్యంలో అనవసరమైన వర్ణనలు ఉండవని పండితుల అభిప్రాయం.ఇదే భారవి - అర్థగౌరవం (పదాల పొదుపు, భావ గంభీరత).చదవడానికి అత్యంత మృదువుగా, చెవులకు ఇంపుగా ఉండే పదాలను ఎంచుకోవడంలో కవి దండి దిట్ట. కఠినమైన అక్షరాలను పక్కనపెట్టి, చదువుతుంటేనే ఒక సంగీతం వింటున్నట్లుగా అనిపించే శబ్దాలను వాడటం ఆయన కవిత్వ లక్షణం.ఇదే దండి - పదాలాలిత్యం (పదాల సొగసు). కాళిదాసులోని 'ఉపమ' (అందమైన పోలిక), భారవిలోని 'అర్థగౌరవం' (లోతైన అర్థం), దండిలోని 'పదలాలిత్యం' (పదాల సొగసు)... ఈ మూడు లక్షణాల కలయికే మాఘుని కవిత్వం. ఆయన రచించిన 'శిశుపాలవధ' సంస్కృత పంచ మహాకావ్యాల్లో ఒకటిగా నిలిచిపోవడానికి కారణం ఈ సర్వగుణ సంపన్నతే అని పండితుల భావన.ఇదే ‘మాఘే సంతి త్రయో గుణాః’ కాళిదాసు శృంగారానికి పెట్టింది పేరు అయితే, భవభూతి కరుణ రసానికి ప్రాణం పోశాడు. "ఏకో రసః కరుణ ఏవ" (ఉన్నది ఒకే ఒక్క రసం, అది కరుణ రసం) అని నమ్మి ఆయన 'ఉత్తరరామచరితం' రాశాడు. గుండెలను పిండేసే ఉద్వేగాలను, కన్నీరు తెప్పించే ఆర్ద్రతను అత్యంత సహజంగా అక్షరాల్లో పెట్టడం భవభూతి శైలి.
కాళిదాసు శృంగారానికి పెట్టింది పేరు అయితే, భవభూతి కరుణ రసానికి ప్రాణం పోశాడు. "ఏకో రసః కరుణ ఏవ" (ఉన్నది ఒకే ఒక్క రసం, అది కరుణ రసం) అని నమ్మి ఆయన 'ఉత్తరరామచరితం' రాశాడు. గుండెలను పిండేసే ఉద్వేగాలను, కన్నీరు తెప్పించే ఆర్ద్రతను అత్యంత సహజంగా అక్షరాల్లో పెట్టడం భవభూతి శైలి.
'నైషధీయచరితం' (నల దమయంతుల కథ) రాసిన శ్రీహర్షుడి కవిత్వంలో మేధ ప్రధాన పాత్ర పోషిస్తుంది. పదాలతో గారడీ చేయడం, ఒకే శ్లోకానికి అనేక అర్థాలు వచ్చేలా రాయడం, లోతైన వేదాంత విషయాలను కవిత్వంలో నింపడం ఆయన లక్షణం.పదాలను పాడుకోవడానికి వీలుగా, అత్యంత మధురంగా మలచడం జయదేవుని కవిత్వ లక్షణం. ఆయన రాసిన 'గీతగోవిందం' నేటికీ దేవాలయాల్లో, నృత్య ప్రదర్శనలలో ప్రాణవంతంగా వినిపిస్తుందంటే దానికి కారణం ఆ కవిత్వంలోని సంగీత, భక్తి మాధుర్యమే.సంస్కృత కవులు ఒక్కొక్కరు ఒక్కో విశిష్ట లక్షణాన్ని తమ కవిత్వంలో నింపుకుని సాహిత్యానికి సార్వజనీనతను తీసుకువచ్చారు.
డా.దార్ల వెంకటేశ్వరరావు,
నినాదం దినపత్రిక,26.7.2026 వ తేదీ సాహిత్య అనుబంధం 'సాహితీ లహరి' సౌజన్యంతో)
