కళాత్మక సత్యాల అక్షరం దృశ్య చిత్రం
ఆచార్య దార్ల ‘నెమలి కన్నులు'
సాధారణంగా ఆత్మకథలు వయో వృద్ధులైన తమ చివరి కాలంలో రాస్తుంటారు. కానీ, ఆచార్య దార్ల వెంకటేశ్వరరావు ఐదు పదుల వయసులోనే ఆత్మకథను రాయడం అంటే సాహసమే. దార్ల గారి జీవితం, రచనలు ఏమాత్రం పరిచయం ఉన్నవారికైనా దానిలో ఉండే వస్తువు దళిత వ్యధకు సంబంధించినదై ఉంటుందని ఊహించగలరు. దళిత సమస్యలు దేశవ్యాప్తంగా ఎక్కడ చూసినా ఇంచుమించు ఒకలాగే ఉంటాయి. అలాంటప్పుడు మరలా ఆ సమస్యలను తెలుసుకోవడం కోసమే అయితే, చాలా మందికి అలాంటి మూస రచనలను చదవడం ఇష్టం ఉండదు.
ఇలాంటి పరిస్థితుల్లో ఈ ఆత్మకథ ప్రజల లోకి ఎలా వెళ్ళగలిగిందనేది ఒక ప్రశ్న!
‘నెమలి కన్నులు’ ఆత్మకథ ఒకవైపు వచనంలో రాస్తూనే, మరోవైపు కవిత్వమై ప్రవహించింది. నిజానికి వచనం చదువుతున్నామో, కవిత్వమే చదువుతున్నామో అనే దానికంటే పాఠకుడు ఆ రచనాశైలికి ఆకర్శితుడై ఒక తన్మయత్వానికి గురువుతాడనేది మాత్రం సత్యం. ఆత్మకథలోని పుస్తకం అంతా బాల్యానికి సంబంధించిన వర్ణనలే కాబట్టి, అది తమ జీవితమే అన్నట్లుగా అనిపించటం ఒక చెప్పుకో తగిన విశిష్టమైన అంశం. కులాన్ని, దాని వల్ల కలిగే అవమానాల్ని చెప్తున్నట్లు అనిపించకుండగా జీవితాన్నే చూపించడం రచనా శైలిలో కనిపించే ఒక వ్యూహం. ఇలా ప్రారంభమవుతుంది ఆ ఆత్మకథ.
‘’మా ఊరిపేరు
చెయ్యేరు అగ్రహారం అని చెప్పాను కదా!
అదెక్కడుంది?
మీరు కోనసీమ పేరు వినే ఉంటారు.
దక్షిణ భారతదేశంలోనే
ఒక అందమైన ప్రాంతం.
ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంలో...
తూర్పుగోదావరి జిల్లాలో
కోనసీమ
ఎటు చూసినా కొబ్బరి చెట్లు.
ఎటుచూసినా
గలగల ప్రవహించే నదులు, కాల్వలు...
ఎటుచూసినా
తినటానికి పిలిచే తియ్యని ఫలవృక్షాలు...
మనసుని మత్తెక్కించే
పరిమళాల్ని వెదజల్లుతూ
రంగురంగుల పూలమొక్కలు...
ఆ కోనసీమలో అమలాపురం…
దాన్ని కేంద్రంగా అలంకరిస్తూ
చుట్టూ నిలిచే గ్రామాలు...
దాని చుట్టూ స్వచ్ఛంగా
నిత్యం వేదంలా ప్రవహించే నదులు...
ప్రకృతి సింగారించుకున్న
పచ్చని చీరలా పరుచుకున్న పొలాలు...
ప్రతి రోజూ
ఏదో పండుగ చేసుకుంటుంటే మ్రోగే
మంగళ ధ్వనుల్లా పలికే
పక్షుల కిలకిలారావాలు…’’ ఇలా ఒక సౌందర్యభరితమైన ప్రాంతాన్ని వర్ణిస్తున్నట్టే ఉంది. ఆ తర్వాత ఇలా ఒక రెండు, మూడు వాక్యాల్లోనే తన గ్రామ వర్ణనను స్వభావాన్ని చెప్తారు.
‘’గ్రామ గ్రామాన
ఆత్మగౌరవ చిహ్నమేదో
దారిచూపుతున్నట్లుగా కనిపించే
నిలువెత్తు అంబేద్కర్ శిలా విగ్రహాలు ...
సాగర సంగమం కోసం
వేగంగా ఉరికొస్తున్నట్లు ప్రవహించే
గౌతమీ గోదావరినదిని
కుండలేశ్వరం మీదుగా
చెలికత్తెలెవరో రహస్యంగా
తీసుకెళ్తున్నట్లుండే ఆ మండలం...
ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంలో
మంత్రిపదవితో మారుమ్రోగిన
కాట్రేనికోన మండలం..
ఆ మండలంలోని పదహారు గ్రామాల్లో
చెయ్యేరు ఒక మేజర్ పంచాయితీ గ్రామం…
ఆ చెయ్యేరుని వీడకుండానే
తన ప్రత్యేకతను
నిలుకుంటున్నదే చెయ్యేరు అగ్రహారం.’’
గ్రామ గ్రామాన అంబేద్కర్ విగ్రహాల గురించి ప్రస్తావించవలసిన అవసరమేమి వస్తుందో ఆలోచిస్తేనే… ఆ కళాత్మకత అర్థం అవుతుంది. అది మామూలుగా ఏదో ప్రబంధ వర్ణనల్లాగే కనిపిస్తున్నా, దాని వెనుకే ఒక సత్యం దాగుంది. అందం వెనుక దాగుండే అవమానాల మచ్చల్ని అలా చెప్పగలగడమే కళాత్మక వాస్తవికత!
ఆచార్య దార్ల వెంకటేశ్వరరావు గారి 'నెమలికన్నులు' ఆత్మకథ వివిధ విభాగాల ఆధారంగా కోనసీమలోని దళితుల పరిస్థితి అత్యంత వైరుధ్యభరితంగా కనిపిస్తుంది. ప్రకృతి పరంగా ఆ ప్రాంతం పచ్చని కొబ్బరి తోటలు, ప్రవహించే గోదావరి పాయలతో ఎంతో సుందరంగా ఉన్నప్పటికీ, ఆ పచ్చదనం వెనుక దళితుల నిరంతర శ్రమ, ఆర్థిక వెనుకబాటుతనం దాగి ఉన్నాయి. అగ్రహారాల వంటి సామాజిక నిర్మాణాల మధ్య నివసిస్తూ, వారు ప్రధానంగా వ్యవసాయ కూలీలుగా, కొబ్బరి దింపు కార్మికులుగా, పశువుల కాపరులుగా కఠినమైన శారీరక శ్రమపై ఆధారపడి జీవించేవారు. విద్యాపరంగా, సామాజిక గుర్తింపు పరంగా దళితుల పేర్లు, పుట్టిన తేదీలు కూడా వారి అభీష్టం మేరకు కాకుండా వ్యవస్థాగత ఆధిపత్య వర్గాలు, కులాల కింద నిర్ణయించబడేవని రచయిత అక్కడి వాస్తవికతను బహిర్గతపరిచారు. అయితే, ఇంతటి ఆర్థిక, సామాజిక వివక్షల మధ్య కూడా అంబేద్కర్ విగ్రహాలు ఆత్మగౌరవ చిహ్నాలుగా నిలవడం, చదువు ద్వారా ఉన్నత శిఖరాలను అధిరోహించాలనే బలమైన ఆకాంక్ష ఆనాటి దళిత యువతలో మొలకెత్తిందని రచయిత చెప్తున్న సంకేతాలుగా ఆ ఊరి వర్ణన చివరిలో అంబేద్కర్ విగ్రహాల చేతి చూపుల్ని అవగాహన చేసుకోవాలి.
'నెమలికన్నులు' ఆత్మకథ రచనాశైలి అత్యంత సహజంగా, హృదయానికి హత్తుకునేలా సాగుతుంది. ఆయన శైలిలో ప్రధానంగా కోనసీమ మాండలికపు సొగసు, మట్టి వాసన ఉట్టిపడే పదజాలం కనిపిస్తాయి. క్లిష్టమైన సిద్ధాంతాల కంటే, అనుభవాల ద్వారానే సామాజిక వాస్తవికతను ఆవిష్కరించడం ఇందులో విశేషం. రచయిత ఎక్కడా కృత్రిమత్వానికి తావు లేకుండా, తన బాల్యంలోని పేదరికాన్ని, వివక్షను, కుటుంబ శ్రమను ఉన్నది ఉన్నట్లుగా స్వభావోక్తితో చిత్రించారు. వర్ణనల్లో దృశ్యరూపకత ఆకర్షణీయంగా ఉంటుంది. తన తండ్రి, తల్లి చేసే పనులను వాస్తవికతను వ్యక్తీకరిస్తూనే ఒక దృశ్యాన్నేదో చూపిస్తున్నట్లుగా వర్ణించడం కనిపిస్తుంది.
‘’నాన్న రోజూ అనేక పనులు చేయడం చూసి
నాకు ఆశ్చర్యం వేసేది.
అవన్నీ ఎవరు నేర్పారనిపించేది.
తెల్లవారితే ఒకరోజు పొలం పనికెళ్ళేవాడు.
ఇంకో రోజు కొబ్బరికాయలు దింపుతీసేవాడు.
మరోరోజు తాటాకులు కొట్టడానికెళ్ళేవాడు.
రోజు రోజుకీ కొత్తకొత్త పనుల్ని చేసేవాడు.
నాగలి దున్నేవాడు.
మూటలు మోసేవాడు.
చేపలు పట్టేవాడు.
చేపల వలను అల్లేవాడు.
తాటాకులతో తానే అల్లేవాడు.
ఒక తాటాకు చెట్టుమీద నుండే
ఆ చుట్టూ ఉండే రెండుమూడు చెట్లకున్న
ఆకులన్నీ కొట్టేవాడు.
కాసేపు భూమ్మీదే నిలబడలేకపోతున్నాం కదా..
నువ్వేంటి నాన్నా
తాటిచెట్టుకి కాళ్ళు తన్నిబెట్టి
కత్తిన స్వారీ తిప్పినట్లు
అక్కడే మాక్కావాల్సిన ముంజికాయల్ని కోసి
కిందికి
చక్కని నైపుణ్యంతో వేస్తున్నావనిపించేది.’’
ఈ వర్ణనలో తన తండ్రి చేసే అనేక పనులను చెప్తున్నట్లు పైకి అనిపిస్తున్నా, నైపుణ్య వృత్తులు నైపుణ్యం కాని వృత్తుల పేరుతో రకరకాలు విభజనలు చేసి, కొన్ని వృత్తులకు గౌరవం ఇవ్వకుండా, సరైన ప్రతిఫలం కూడా అందకుండా చేసిన కుట్రలను త్రిప్పికొట్టే ఒక బలమైన ప్రాతిపదికలు దీనిలో ఉన్నాయి. జీవితాంతం ఒక వృత్తినే చేసి అదే పెద్ద నైపుణ్యంగా చెప్పుకునే వాళ్ళు, అనేక వృత్తులు చేసి అటన్నింటిలోనూ విజయవంతం అయ్యే వారిని ఏమనాలి అనేది స్ఫురింపజేయడం దీనిలో దాగి ఉన్న ఒక థియరీ. పైకి నిజమే కదా మా వాళ్లంతా బతకడం కోసం రకరకాల పనులు చేయవలసి వస్తుంది అని అనుకుంటారు. కానీ అన్ని వృత్తులు చేయాలంటే వాళ్ళలో ఎంత నైపుణ్యం కావాలి. వాళ్ల నైపుణ్యం గురించి ఏనాడైనా మాట్లాడుతున్నారా? ఇవన్నీ అడగకుండానే సమాజాన్ని అడిగే ప్రశ్నలు. శ్రమ సౌందర్యాన్ని చెక్కిన శిల్పంలా అక్షరాల్లో ఎలా అందించారో చూడండి.
‘’నాన్నా...
సాయంత్రం చేపల బుట్ట పట్టుకొని
నీవెనకాలే నేనూ వచ్చేవాణ్ణి
నువ్వు గబగబా నడుస్తుంటే
నువ్వు గమనించేవాడివో లేదో గానీ
ఆ రంగరాజుకోడు కాల్వంతా
నీ అడుగుల్తో పరవశించేది
ఆ కాల్వలో ప్రవహించే నీరు కూడా
నీ స్పర్శతో పవిత్రమయ్యేది…
నింగీ, నేలా, నీళ్ళూ, గాలీ, నిప్పూ ఏవైనా ఈ పంచభూతాలన్నీ శ్రమ సౌందర్యానికి మురిసిపోతుంటాయట!
శ్రమ అనేది కేవలం బ్రతుకుదెరువు కోసం చేసే పని మాత్రమే కాదు, అది ఒక పవిత్రమైన యజ్ఞం, సౌందర్యారాధన అని ఈ కవితా పంక్తులు చాటిచెబుతున్నాయి. ప్రకృతిలోని పంచభూతాలు కూడా శ్రామికుడి స్పర్శకు పరవశించిపోతాయన్న భావనలో 'శ్రమ సౌందర్యం' ఉట్టిపడుతోంది. కాల్వ గట్టున నడుస్తున్న తండ్రి అడుగులు, ఆయన స్పర్శతో పునీతమయ్యే నీరు.. ఇవన్నీ కాయకష్టం చేసే మనిషికి ప్రకృతి ఇచ్చే అపురూపమైన గౌరవానికి చిహ్నాలు. శ్రమించే మనిషి చెమట చుక్కలోనూ, అలసట లేని అడుగులోనూ ఒకానొక దివ్యత్వం ఉంటుందని, ఆ నిష్కల్మషమైన కష్టమే లోకానికి నిజమైన అందాన్నిస్తుందని ఈ వర్ణన మనకు గుర్తుచేస్తుంది.
‘’ఆ గట్టునుండే ముళ్లన్నీ
నీ అడుగుల కింద మెత్తని పువ్వుల్లా మారిపోయేవి
నువ్వేమీ వాటిని గమనించేవాడివి కాదు
ఆ తెల్లని పువ్వుల బుగ్గలప్పుడప్పుడూ
సిగ్గుతో ఎర్రబడేవి
చేదిపరిగలు, కొర్రమేనులు, కట్టిచేపలు,
మీసం మెలేసే పెద్దరొయ్యలు...
విషం ముళ్ళతో గుచ్చాలనుకునే ఇంగిలాలు
నీ చేతుల్లోపడేసరికే దొందుల్లాగో,
బొమ్మిడాల్లోగో మారిపోయేవి.’’
ఈ కవితా పంక్తులు శ్రామికుడి అకుంఠిత దీక్షను, ప్రకృతి అతని పట్ల చూపే అనురాగాన్ని అత్యంత సుందరంగా చిత్రించాయి. తండ్రి పడే శ్రమలో ఉండే గాఢత వల్ల మార్గంలోని ముళ్లు కూడా పువ్వుల్లా మారిపోవడం, అంకితభావంతో చేసే పనిలో శారీరక కష్టాలు కూడా సుఖాలుగా తోస్తాయనే సత్యాన్ని చెప్తోంది. నదీ గర్భంలోని జలచరాలు, విషం ఉన్న చేపలు సైతం ఆ శ్రామికుడి చేతి స్పర్శ తగలగానే తమ ఉగ్రరూపాన్ని వీడి లొంగిపోవడం.. శ్రమకు ఉన్న అజరామరమైన శక్తిని ప్రతిబింబిస్తుంది. ప్రకృతిలోని కఠినత్వం కూడా కష్టపడే మనిషి ముందు తలవంచుతుందని, ఆ శ్రమలో ఒక అలౌకికమైన సౌందర్యం, పవిత్రత ఉన్నాయని ఈ వర్ణన మనకు చాటిచెబుతోంది.
‘’నాన్నా…
ఆ గుర్రపుడెక్కవెనకాలే
కట్లపాములు, జెర్రికట్లు కాసుక్కుర్చున్నా
నీ ముందవన్నీ బురదపాములయ్యేవి కదా...
నీ వల్లో పడీ
బయటకిరాలేక
చేతిని కాటేయాలని చూసే గొరకలు, జెల్లలూ
ఇన్నిరకాలు... ఎన్నెన్ని రకాలు...
ఇవన్నీ ఒక్కటీ కనిపించడం లేదు నాన్నా
చేలల్లో మందులు కొట్టడం వల్లనేమో
అన్నీ హరించిపోయాయి!’’
ఈ కవితా పంక్తులు ఆధునిక వ్యవసాయ పద్ధతులు మరియు పారిశ్రామికీకరణ వల్ల ప్రకృతిలో సంభవిస్తున్న వినాశనాన్ని అత్యంత వేదనాభరితంగా చిత్రించాయి. ఒకప్పుడు కోనసీమ కాలువల్లో, చేలల్లో సహజంగా లభించే రకరకాల చేపలు, జలచరాలు నేడు రసాయనిక ఎరువులు, పురుగుమందుల విచ్చలవిడి వాడకం వల్ల అంతరించిపోయాయని రచయిత ఆవేదన వ్యక్తం చేశారు. కేవలం రసాయనాలే కాకుండా, కోనసీమ గర్భంలో జరుగుతున్న ప్రకృతి సహజవాయువుల (Natural Gas) త్రవ్వకాలు, పైప్లైన్ల నిర్మాణం వల్ల భూగర్భ జలాలు కలుషితమై, జీవవైవిధ్యం దెబ్బతింటోంది. తండ్రి కాలంలో ప్రకృతితో పెనవేసుకున్న ఆత్మీయ అనుబంధం, శ్రమ సౌందర్యం నేడు యంత్రాల హోరులో, విషపూరిత వాతావరణంలో హరించిపోవడం.. అభివృద్ధి పేరిట మనం కోల్పోతున్న సహజ సిద్ధమైన సంపదకు, పర్యావరణ విధ్వంసానికి ఒక నిశితమైన హెచ్చరికగా నిలుస్తుంది.
‘’ఆ రంగరాజు వంతెన కాల్వ దగ్గర
ఎగిసిపడే ఆ కెరటాల్లోకి
ఒక సవాలు విసిరినట్లు
నువ్వు వలవిసిరేవాడివి కదా
నాన్నా
నువ్వు వలేసి పట్టిన
ఆ తాజా చేపల్ని
అమ్మ ఆ వర్షంలోనే అమ్మేది కదా
దాన్నిప్పుడు వండి
నీకు తృప్తిగా తినిపించాలనుంది నాన్నా’’
తండ్రి శ్రమకు, తల్లి సహనానికి అద్దం పట్టే ఈ కవితా పంక్తులు అత్యంత హృద్యంగా ఉన్నాయి. రంగరాజు వంతెన కాల్వ దగ్గర ఉవ్వెత్తున ఎగిసిపడే కెరటాలకు ఎదురొడ్డి తండ్రి వల విసరడం అనేది కేవలం చేపలు పట్టడం మాత్రమే కాదు, అది జీవితం విసిరే సవాళ్లను ధైర్యంగా ఎదుర్కోవడానికి సంకేతం. తండ్రి పట్టిన ఆ తాజా చేపలను, వర్షాన్ని కూడా లెక్కచేయకుండా తల్లి అమ్మడం వెనుక ఉన్న ఆవేదన, ఆ కుటుంబ పోషణలోని త్యాగం కళ్ళకు కట్టినట్లు కనిపిస్తుంది.
అనాడు ఆకలి తీర్చడం కోసం తండ్రి పడ్డ కష్టానికి, నేడు ఎదిగిన కొడుకుగా కృతజ్ఞతతో ఆ రుచికరమైన భోజనాన్ని వండి తృప్తిగా తినిపించాలనుకోవడం.. పితృప్రేమ పట్ల ఉన్న గాఢమైన అనురాగాన్ని మరియు శ్రమకు ఇచ్చే అసలైన గౌరవాన్ని చాటిచెబుతోంది. నాడు ఆకలితో గడిపిన కాలం నుండి నేడు తృప్తిగా తినిపించగలిగే స్థాయికి చేరిన ప్రయాణంలోని ఆర్ద్రత ఈ కవితలో ప్రతిబింబిస్తుంది.
శ్రామిక జీవులైన రైతులు, వృత్తిపనివారు తాము సృష్టించిన అత్యుత్తమమైన 'మేలిమి' వస్తువులను తాము అనుభవించకుండా ఇతరులకు అమ్ముకోవడం వెనుక ఒక గాఢమైన సామాజిక విషాదం మరియు త్యాగపూరిత మానసిక కోణం దాగి ఉంది. తన కష్టార్జితాన్ని అనుభవించడం కంటే, దాన్ని అమ్మగా వచ్చే నాలుగు డబ్బులతో కుటుంబ అవసరాలు తీర్చడమే పరమావధిగా భావించే నిస్వార్థ బాధ్యత ఇందులో కనిపిస్తుంది. తరతరాలుగా పేదరికం, సామాజిక అణచివేత వల్ల "మంచి వస్తువులు ఇతరులకే చెందుతాయి" అనే ఒక రకమైన సరిపెట్టుకునే తత్వం (Adjustment) వారిలో స్థిరపడిపోయింది. లోకానికి అన్నం పెట్టే రైతు నూకలు తినడం, నాణ్యమైన పాలు పితికే పేదవాడు నీళ్ల మజ్జిగతో కడుపు నింపుకోవడం.. సమాజంలోని ఆర్థిక అసమానతలకు, శ్రమకు దక్కని సరైన విలువకు నిలువెత్తు సాక్ష్యాలు. తమ ఆకలిని చంపుకుని లోకపు ఆకలి తీర్చే ఈ శ్రామిక వర్గాల జీవితం, శ్రమ సౌందర్యానికి ప్రతీక అయినప్పటికీ, అది వారి అణచివేతకు దారితీసే ఒక వేదనాభరిత వాస్తవం.
శ్రామిక వృత్తులతో వాళ్ళు నిత్యం ప్రాణాలతో చెలగాటం చేయాల్సి వస్తుంది. వాటన్నింటినీ ఎదిరించాలంటే గుండె ధైర్యం ఉండాలి. ఆ వృత్తులలోని నైపుణ్యాన్ని, ఆ వృత్తుల్లోని సాధక బాధల్నీ కళ్ళకు కట్టినట్లు వర్ణించటం ఈ వర్ణంలో కనిపిస్తుంది. ఇది చదువుతున్నప్పుడు ఆయా వృత్తులు చేసేవాళ్లు అవి తమ వృత్తులే అని అనుభూతి చెందుతారు.
అందుకే ఈ ఆత్మకథ కేవలం కుల అవమానాలను మాత్రమే వర్ణించలేదు, శ్రామిక సౌందర్యంలోని ఔన్నత్యాన్నీ మన కళ్ళ ముందు నిలబెట్టి చూపిస్తుంది. భారతదేశవ్యాప్తంగా ఈ వృత్తులు చేసే వాళ్లంతా దీన్ని తమ పని గానూ, తమ జీవితంగానే భావిస్తారు. పైకి తన నాన్న గురించి చెబుతున్నట్లే అనిపిస్తున్నా, భారతదేశంలోని కులవృత్తుల గురించి సాధారణీకరించిన తీరును ఇక్కడ ప్రత్యేకంగా గమనించాలి.
ఇంకా ఈ శ్రామిక సౌంర్యాన్ని దృశ్యాత్మకంగా వర్ణించిన తీరు అనేక వృత్తుల వారిని ఇదంతా తమ జీవితమేనని భావించేలా చేస్తుంది.
‘’నాన్నా... నువ్వు
నా బాల్యాన్నంతా తీపిగుర్తులతో నింపావు
నన్నూ నీతో పాటే పొలాలకు తీసుకెళ్ళేవాడివి
నువ్వు పొలంలో వరికోత కోస్తుంటే
నీచేతిలో కొడవలి వణికిపోయేది
పోటీపడి మరీ
వరికంకులన్నీ నీచేతిలో ఒదిగిపోయేవి
నాకూ చాలా సరదా అనిపించేది
నేనూ అలా కోయాలనుకునేవాణ్ణి
ప్రయత్నించి వరితో పాటు చేయినీ కోసుకున్నప్పుడు
నువ్వు పడిన హడావిడిలో
నాకా బాధే తెలిసేదికాదు’’
తల్లిదండ్రులు చేసే వృత్తులు పిల్లలకు అబ్బడం అనేది కేవలం వారసత్వం మాత్రమే కాదు, అది అనుకరణ మరియు అనురాగంతో కూడిన ఒక 'నిశ్శబ్ద విద్యాభ్యాసం'.ఇలా ఒక తరం నుండి మరో తరానికి వృత్తి నైపుణ్యాలు బదిలీ అవ్వడం వెనుక కేవలం ఆర్థిక అవసరమే కాకుండా, కన్నవారి పట్ల ఉండే గౌరవం, వారు చేసే పని పట్ల కలిగే పరవశం ప్రధాన భూమిక పోషిస్తాయి.
వృత్తులు సహజంగా అబ్బడం ఎంత ఆత్మీయంగా ఉంటుందో, అది ఒక దశలో ఇతర రంగాల్లో రాణించడానికి ఒక అదృశ్య సంకెళ్ళా కూడా మారి అభివృద్ధికి ఆటంకంగా పరిణమిస్తుంది. బాహ్య ప్రపంచంలోని ఇతర వృత్తుల పట్ల అవగాహన పెంచుకునే అవకాశం కోల్పోతారు. పేదరికం, కులవృత్తుల నేపథ్యం ఉన్న కుటుంబాల్లో "ఈ పని వస్తే చాలు బ్రతికేయవచ్చు" అనే సరిపెట్టుకునే తత్వం ప్రబలి, ఉన్నత చదువుల పట్ల లేదా ఇతర నైపుణ్యాల పట్ల ఆసక్తిని చంపేస్తుంది. ఒక రకంగా ఇది ఒక 'దుష్టవలయం' లా మారి, ఆ తరాన్ని మళ్ళీ అదే శ్రమకు, అదే సామాజిక స్థితికి పరిమితం చేస్తుంది. ఫలితంగా, వ్యక్తిలోని సహజ సామర్థ్యం లేదా ఇతర రంగాల్లో రాణించాలనే కలలు ఆ వంశపారంపర్య వృత్తి నీడలో మరుగున పడిపోయి, సామాజిక ఎదుగుదలకు అది ఒక పెద్ద అడ్డంకిగా మారుతుంది.పైకి తన తండ్రితో ఉన్న అనుభవాలనే చెప్తున్నట్లు అనిపిస్తున్నా, వంశపారంపర్య వృత్తుల పట్ల భిన్న దృక్పథాలను చర్చకు తెచ్చినట్లయ్యింది.
‘నాన్నా... నువ్వు
పొలం దున్నుతుంటే
అలుపూ సొలుపూ లేకుండా
నీతో పోటీపడి మరీ
ఆ ఎద్దులు పరిగెట్టాలనుకునేవి
నీ వెనకాలో నీ ముందో
ఎవరొకరు నాగళ్ళు దున్నతుంటే
నిన్ను చూసి వాళ్ళు
వాళ్ళని చూసి నువ్వూ పోటీ పడుతుంటే
పనిలోనే భలే పసందుంటుందనిపించేది’’
అని ఒక రైతుని, ఒక రైతు కార్మికుడ్ని ఆ పనిలోని శ్రామిక సౌందర్యాన్ని కళ్ళ ముందు ఉంచినప్పుడు, అది చదివే పాఠకుడు ఈ జీవితం కేవలం దార్ల వెంకటేశ్వరరావు గారు, వాళ్ళ తండ్రి కి సంబంధించినది మాత్రమే అని అనుకోగలుగుతారా? ఇలాంటి శైలినే తన జీవితాన్ని చెప్తూనే సత్యాన్ని కళాత్మకంగా ఆవిష్కరించడమంటారు.
పొద్దున్నుండి కొబ్బరి చెట్లో, తాడిచెట్లో ఎక్కి కష్టపడి కూడా తమ కోసం వాళ్ళ నాన్నగారు అంత కష్టపడడాన్ని గమనించే తనకు తననాన్నంటే ఎక్కడలేని ప్రేమనిపించేదంటారు రచయిత. తల్లీ,తండ్రి చేసే పని పిల్లలు దగ్గరుండి గమనిస్తే, వాళ్ల పట్ల గౌరవ మర్యాదలు అనుబంధాలు ఎలా పెనవేసుకుంటాయో ఈ ఆత్మకథ మనకి తెలియజేస్తుంది.
కోనసీమ ప్రాంతంలోని 'పాలేరుతనం' అనేది వెట్టిచాకిరీ వ్యవస్థను పోలి ఉంటుంది. దాని వెనుక ఉన్న సామాజిక, ఆర్థిక అణచివేతను కళ్ళకు కట్టినట్లు స్వీయానుభవంతో వివరించారు. భూస్వాములకు, పేదలకు మధ్య జరిగే ఒక కఠినమైన ఒప్పందంగా మొదలయ్యే ఈ విధానం, క్రమంగా ఒక వ్యక్తిని బానిసగా మార్చి, ఒప్పందాన్ని ఉల్లంఘిస్తే సామాజిక బహిష్కరణకు గురిచేసేంత క్రూరంగా ఉండేదని రచయిత వివరించారు. పేదరికం వల్ల తన అన్నను పాలేరుగా పంపాల్సి రావడం, అనుకోని పరిస్థితుల్లో రచయిత ఒకరోజు ఆ పనికి వెళ్ళినప్పుడు ఎదురైన అవమానకర అనుభవాలు ఇందులో అనేకమంది పాలేరుతనం వల్ల అనుభవించిన కష్ట, నష్టాలను, యజమానుల అమానుష ప్రవర్తనను, పెట్టిన పాచి అన్నాన్ని నిరసిస్తూ, ఆత్మగౌరవంతో ఆ బానిస సంకెళ్ళను తెంచుకుని బయటకు రావడాన్ని ఈ వృత్తాంతం శక్తివంతంగా చిత్రించింది. కుల ఆధిక్యతతోపాటు, శ్రమ దోపిడి ఎలా జరిగేదో కోస్తా ప్రాంతాల్లోని పాలేరు వ్యవస్థ గురించి అధ్యయనం చేసే వారికి ఇది గొప్ప చారిత్రక పత్రంలా ఉపయోగపడుతుంది.
కోస్తా ప్రాంతాల్లోని ప్రజల జీవన విధానం కొబ్బరి చెట్లు, తాడి చెట్లతో ఎలా ముడిపడి ఉందో ఆచార్య దార్ల వెంకటేశ్వరరావు తన నెమలి కన్నులు ఆత్మకథ ద్వారా ఎంతో సహజంగా ప్రాదేశిక అనుభూతిని కలిగిస్తూ తన ఆత్మకథలో వివరించారు. కోస్తా తీరప్రాంత (కోనసీమ) పేద ప్రజల జీవితం తాటి, కొబ్బరి చెట్లతో ఎంతగా పెనవేసుకుపోయిందో అత్యంత సహజంగా చిత్రించారు. ఆర్థికంగా వెనుకబడిన కుటుంబాల్లో ఆకలిని తీర్చుకోవడానికి తాటి చెట్టు ఒక 'కల్పవృక్షం'లా ఎలా ఉపయోగపడేదో వివరిస్తూ.. తాటి ముంజులు, తాటి పండ్లు, వాటితో చేసే కుడుములు, రొట్టెలు, మరియు భూమిలో పాతర వేసి పండించే తేగలు వంటి ఆహారపు అలవాట్లను ఆయన గుర్తుచేసుకున్నారు. కేవలం ఆహారంగానే కాక, తాటాకులతో ఇళ్లు కప్పుకోవడం, గొడుగులు, బుట్టలు అల్లుకోవడం వంటి జీవనోపాధి అంశాలను ప్రస్తావిస్తూనే, ఆనాటి సామాజిక స్థితిగతుల్లో కులం, పేదరికం తెచ్చే సవాళ్లను తన తల్లిదండ్రుల నిరంతర శ్రమ, క్రమశిక్షణ ద్వారా ఎలా అధిగమించారో వివరించారు.
తన అనుభవాల ద్వారా నాటి సమాజంలో దళితులు, పేదవారి పట్ల అగ్రవర్ణాలు ప్రదర్శించిన వివక్షా పూరిత వైఖరిని స్పష్టంగా వివరించారు. పేదవారు తమ అవసరాల కోసం పాలు కొనాలంటే అగ్రవర్ణాల ఇళ్ల వద్ద ఎదురుచూడాల్సి వచ్చేదని, వారు నీళ్లు కలిపిన పాలు ఇచ్చినా భరించక తప్పని పరిస్థితి ఉండేదని ఆయన పేర్కొన్నారు. అదే సమయంలో, దళితులు తమ గేదెల పాలను అమ్ముదామంటే అగ్రవర్ణాల వారు అనేక వంకలు పెడుతూ, పాలల్లో నీళ్లు ఉన్నాయని నెపంతో తక్కువ ధర ఇచ్చేవారని లేదా డబ్బుల కోసం పదేపదే తిప్పించుకునేవారని ఆవేదన వ్యక్తం చేశారు. "కొందామంటే కొరివి (ఖరీదు), అమ్ముదామంటే అడవి (అడిగేవాడు లేడు)" అన్న చందంగా సాగిన ఈ ఆర్థిక, సామాజిక దోపిడీ.. పేదవారి ఆత్మగౌరవాన్ని దెబ్బతీయడమే కాక, వారి కష్టార్జితానికి సరైన విలువ దక్కకుండా చేసే ఆధిపత్య పోకడలను ప్రతిబింబిస్తుంది.
అక్షరజ్ఞానం లేని ఒక సామాన్య తల్లి తన బిడ్డలకు పౌరాణిక గాథలను వినిపించడం ద్వారా, కేవలం కథలను మాత్రమే కాక గొప్ప ఆత్మగౌరవాన్ని, ఆత్మవిశ్వాసాన్ని నూరిపోసింది. అరుంధతీదేవి, వశిష్ఠుడు, వ్యాసుడు వంటి మహర్షుల జన్మవృత్తాంతాలను వివరిస్తూ, భారతీయ అగ్రశ్రేణి మేధావుల మూలాలు అణగారిన వర్గాల్లోనే ఉన్నాయనే చారిత్రక సత్యాన్ని బిడ్డల మనసుల్లో నాటింది. "మనం కూడా ఆ మహనీయుల వంశానికి చెందిన వారమే" అని చెప్పడం ద్వారా వారిలో సాంస్కృతిక ఔన్నత్యాన్ని, తమ అస్తిత్వం పట్ల గర్వాన్ని నింపింది. ఈ మౌఖిక కథా సంప్రదాయం పేదరికం, వివక్ష వంటి సామాజిక అవరోధాలను అధిగమించి, ఉన్నత లక్ష్యాల వైపు సాగడానికి అవసరమైన నైతిక బలాన్ని, స్ఫూర్తిని ఇచ్చే ఒక గొప్ప విద్యా సాధనంగా ఆత్మకథ స్ఫూర్తినిస్తుంది.
గ్రామీణ ప్రాంతాలలో పేదవాళ్ళు చదువుకోవాలంటే పడే కష్టాలు సామాన్యం కాదు. దానికి తోడు కులం కూడా తోడైతే ఇంకెలా ఉంటుంది?
గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో దళిత, పేద విద్యార్థులు జ్ఞానాన్ని సముపార్జించుకోవడానికి పడే కష్టాలు వర్ణనాతీతమని ఈ వృత్తాంతం నిరూపిస్తుంది. కనీసం ఒక దినపత్రిక చదువుకోవాలన్నా ఆధిపత్య వర్గాల దయాదాక్షిణ్యాలపై ఆధారపడాల్సి రావడం, దానికి ప్రతిఫలంగా రైస్ మిల్లుల్లో ప్రాణాలకు తెగించి ధాన్యం బస్తాలు మోయడం, ఊక గొట్టాలను శుభ్రం చేయడం వంటి కఠినమైన పనులు చేయాల్సి రావడం నాటి సామాజిక వివక్షకు నిదర్శనం. ఆకలిని తట్టుకోలేక మిల్లులోని తౌడును తింటూనే, పత్రికలోని అక్షరాల కోసం శ్రమించడం చదువు పట్ల ఉన్న తపనను చాటిచెబుతుంది. పేదరికానికి కులం తోడైనప్పుడు, ఒక సామాన్యమైన హక్కును పొందడానికి కూడా శారీరక శ్రమను మించిన మూల్యాన్ని చెల్లించాల్సి వస్తుందని ఆచార్య దార్ల వెంకటేశ్వరరావు గారి ఈ అనుభవం స్పష్టం చేస్తోంది.
పుట్టడం వరకు పిల్లలకు ఏమీ తెలియకపోయినా, పుట్టిన తర్వాత ఆర్థిక పరిస్థితులు తెలుస్తాయి. తమ కులం ఏమిటో తెలుస్తుంది. తమ ఆర్థిక పరిస్థితులు, తమ కులాలే తమకొక అస్తిత్వాన్ని ఇస్తాయి. వీటిని కేంద్రీకరించి, తన జీవిత కేంద్రంగా సాధారణీకరించడమే ఈ ఆత్మకథలో కనిపించే ప్రధానమైన వస్తువు. ఈ ఆత్మకథ బాల్యాన్ని కేంద్రంగా చేసుకుంది. కాబట్టి అందరి బాల్యం ప్రత్యక్షంగానో, పరోక్షంగానో ఈ ఆత్మకథలో కనిపిస్తుంది. అందుకేనేమో ఈ వాక్యాలతో తన ఆత్మ కథను ముగించారు.
‘’బాల్యం ఒక చెలమ లాంటిది
నీళ్లు ఎన్నో లేవనిపిస్తుంది.
ఆ నీళ్లు తోడేయగానే
మరలా నీళ్లు ఊరిపోతాయి.
జ్ఞాపకాలూ, ఆ బాల్య జీవితమూ అంతే.
ఇంకేముందిని అనిపిస్తుంది.
గతంలోకి వెళ్ళగానే మళ్ళీ
దొంతరదొంతరలుగా,
అలలు అలలుగా,
పొరలు పొరలుగా
కనిపించే జీవితంలా బయటకొస్తుంది.
ఆచార్య దార్ల వెంకటేశ్వరరావు తన 'నెమలికన్నులు' ఆత్మకథలో బాల్యాన్ని ఏ ఒక్క వర్గానికో పరిమితం చేయకుండా, అది కుల, మత, ప్రాంతీయతలకు అతీతమైన ఒక సార్వత్రిక అనుభవంగా సాధారణీకరించారు. బాల్యంలో పడే కష్టాలు, చేసే ఆటపాటలు, ప్రకృతితో పంచుకునే అనుబంధం ఏ బిడ్డకైనా దాదాపు ఒక్కటేనని, అయితే సామాజిక స్థితిగతుల వల్ల ఆ అనుభవాల తీవ్రతలో మాత్రమే తేడాలు ఉంటాయని ఆయన ప్రతిపాదించారు. కాలువ గట్టున పశువులను కాయడం, జీలుగు చేలల్లో దాగుడుమూతలు ఆడటం, తండ్రి వెనుక పొలాలకు వెళ్లడం వంటి దృశ్యాలను వర్ణించడంలో ఆయన ఒక కళాత్మకమైన సామాన్యీకరణను పాటించారు. జ్ఞాపకాలు అనేవి 'చెలమ' లాంటివని, వాటిని తోడేకొద్దీ కొత్త అనుభూతులు పుట్టుకొస్తాయని చెప్పడం ద్వారా, ప్రతి మనిషి తన గతంలోకి వెళ్ళినప్పుడు పొందే ఆత్మీయత ఒక్కటేనని ఆయన నిరూపించారు. ఆత్మకథలోని సామాజిక వివక్షను సైతం ఒక పసివాడి అమాయకత్వంతో, ప్రకృతి ఒడిలో సాగే జీవితంతో ముడిపెట్టి చెప్పడం వల్ల, ఇది కేవలం ఒక వ్యక్తి చరిత్రగా కాకుండా ఒక తరపు సామాజిక దృశ్యకావ్యంగా ఆవిష్కృతమైంది.
‘’బాల్యం ఒక సముద్రం లాంటిది
దాని లోతు , దాని తీరం కనుక్కోలేం .
బాల్యం నాటి చిలిపి చేష్టలు
కష్ట సుఖాలు అలాంటివే.
తుది మొదలు అదేనని చెప్పలేం.’’
బాల్యాన్ని ఒక 'అనంతమైన సముద్రం'తో పోల్చడం వెనుక ఉన్న సామాన్యీకరణ అత్యంత ఆకర్షణీయంగా ఉంది. సముద్రానికి లోతు, తీరం ఎలాగైతే కొలవలేమో, బాల్యంలోని చిలిపి చేష్టలు, కష్టసుఖాల తాలూకు జ్ఞాపకాలు కూడా అంతే అపరిమితమైనవని ఆయన అభివర్ణించారు. ఏ అనుభవం ఎక్కడ మొదలైందో, ఎక్కడ ముగిసిందో చెప్పలేనంతగా అవి జీవితకాలం వెంటాడుతూనే ఉంటాయని ఈ పోలిక స్పష్టం చేస్తోంది. ఒక వ్యక్తిగత అనుభవాన్ని సార్వజనీన సత్యంగా మలచడంలోనే ఈ అభివ్యక్తి సౌందర్యం దాగి ఉంది. ప్రతి మనిషి తన గతంలోకి తొంగి చూసుకున్నప్పుడు, ఆ బాల్యపు సముద్రపు అలలు తనను తాకుతున్నట్లుగానే అనుభూతి చెందుతాడు. ఈ రకమైన సామాన్యీకరణ వల్ల 'నెమలికన్నులు' ఆత్మకథ కేవలం ఒక వ్యక్తి చరిత్రగా మిగిలిపోకుండా, ప్రతి పాఠకుడిని తన సొంత బాల్యపు తీరానికి తీసుకెళ్లే ఒక విశ్వజనీన రచనగా రూపుదిద్దుకుంది.
‘’బాల్యం ఒక ఆకాశంలాంటిది.
దాని ఎత్తూ, దాని వెడల్పూ ఇదేనని చెప్పలేం.
బాల్యం నాటి అనుభూతుల తీవ్రతనూ,
పెనవేసుకున్న అనుబంధాల్నీ ఇవేనని చెప్పలేం.’’
ఆకాశానికి హద్దులు లేనట్లే, బాల్యపు అనుభూతులకు, ఆనాడు పెనవేసుకున్న అనుబంధాలకు కూడా కొలమానాలు ఉండవని ఈ కవితా పంక్తులు చాటిచెబుతున్నాయి. చిన్ననాటి జ్ఞాపకాలు కేవలం గతానికి సంబంధించినవి కావు; అవి ఆకాశమంత ఎత్తున, వెడల్పున మన జీవితాంతం విస్తరించి ఉండి, మన అస్తిత్వాన్ని నడిపిస్తుంటాయి. ఏ ఒక్క అనుభవం లేదా అనుబంధం ఇదేనని విడదీసి చెప్పలేనంతగా, అవన్నీ ఒక నిరంతర ప్రవాహంలా మనిషిని అంటిపెట్టుకుని ఉంటాయని ఈ సామాన్యీకరణ మనకు గుర్తుచేస్తుంది.
‘’బాల్యం ఏముందనిపిస్తూనే,
ఎంతమహోన్నతమైనదో కనిపించీ కనిపించని
ఒక దోబూచులాట లాంటిది.
బాల్యాన్ని ఎన్నింటితోనైనా పోల్చగలం.
బాల్యాన్ని ఎన్నిరకాలుగానైనా ఉత్ప్రేక్షించగలం.
ప్రతి ఒక్కరి బాల్యం కొత్త మెరుపులు కురిపిస్తూ
నిత్యం నవ్యంగా కనిపించే పాతవే అయినా
కొత్తగా కనపడే నక్షత్రాల లెక్కింపు లాంటిది.’’
బాల్యాన్ని నిత్యం మెరిసే నక్షత్రాల లెక్కింపుతో పోల్చడం ఈ కవితలోని అత్యున్నతమైన అభివ్యక్తి. ఆకాశంలో నక్షత్రాలు పాతవే అయినా ప్రతిరోజూ మనకు కొత్త మెరుపులతో ఎలా కనిపిస్తాయో, బాల్యపు జ్ఞాపకాలు కూడా ఎన్నిసార్లు తలుచుకున్నా ప్రతిసారీ ఒక నవ్యమైన అనుభూతిని కలిగిస్తాయని రచయిత వివరించారు. అది ఒక 'దోబూచులాట' లాంటిదని చెప్పడం ద్వారా, బాల్యంలో కనిపించే చిన్న చిన్న విషయాల వెనుక ఎంతటి మహోన్నతమైన జీవన సత్యాలు దాగి ఉన్నాయో స్పష్టమవుతుంది. ఈ ఉత్ప్రేక్షల ద్వారా బాల్యం అనేది కేవలం గతం కాదని, అది ప్రతి ఒక్కరి హృదయంలో నిరంతరం కొత్త వెలుగులు విరజిమ్మే ఒక అక్షయమైన చైతన్యమని ఆచార్య దార్ల వెంకటేశ్వరరావు గారు ఎంతో ఆకర్షణీయంగా సామాన్యీకరించారు.
మొత్తం మీద నెమలి కన్నులు ఆత్మ కథలో కులం వల్ల కలిగే అవమానాలు, ఆర్థిక కష్టాలు చెప్తున్నా వాటిని చెప్తున్నట్టుగా కాకుండా, బాల్యాన్ని బాల్యంలో వచ్చే కష్ట సుఖాలను వివరిస్తున్నట్లు చెప్తూనే, ఒక కళాత్మక సత్యంగా దృశ్య వర్ణనలతో కళ్ళకు కట్టినట్లు చూపించడం ఈ ఆత్మకథ ప్రత్యేకత. బాల్యంలోని సహజమైన అనుభవాల గుండా ఒక కళాత్మక సత్యంగా ఆవిష్కృతమయ్యాయి. పసిమనసులోని కుతూహలం, ఆటపాటలు, ప్రకృతితో మమేకమవ్వడం వంటి అంశాలను వివరిస్తూనే, వాటి వెనుక అంతర్లీనంగా ఉన్న సామాజిక అణచివేతను రచయిత ఎంతో నిశితంగా చిత్రించారు. ఎక్కడా ఉపన్యాస ధోరణి లేకుండా, ఒక కళాత్మక సంవేదనతో నాటి సామాజిక వాస్తవికతను ప్రతిబింబించడం ఈ ఆత్మకథను ఒక విశిష్ట సాహిత్య ఖండంగా నిలబెట్టింది.
ఆచార్య దార్ల వెంకటేశ్వరరావు గారి 'నెమలికన్నులు' ఆత్మకథలోని ప్రత్యేకత ఏమిటంటే, ఇందులో కులం వల్ల కలిగిన అవమానాలను, ఆర్థిక కష్టాలను కేవలం ఒక నిరసనగా కాకుండా, అత్యంత కళాత్మకమైన దృశ్య వర్ణనలతో కళ్ళకు కట్టినట్లు చిత్రించారు. పక్షపాతపూరితమైన 'పాలేరుతనం', పాలు అమ్మడంలో ఎదురైన వివక్ష వంటి చేదు అనుభవాలను స్వీయానుభవంతో వివరిస్తూనే, వాటిని బాల్యపు అమాయకత్వంతోనూ, ప్రకృతితో పెనవేసుకున్న అనుబంధంతోనూ ముడిపెట్టి ఒక కళాత్మక సత్యంగా ఆవిష్కరించారు. సామాజికంగా ఎదురైన ఒకటి రెండు వివక్షాపూరిత సంఘటనలను పక్కన పెడితే, శ్రమ సౌందర్యం, ఆటపాటలు, తల్లిదండ్రుల అనురాగం వంటి విషయాల్లో సగటు మానవ జీవితమంతా ఒకేలా ఉంటుందనే సాధారణీకరణ ఈ రచనలో కనిపిస్తుంది. వ్యక్తిగత వేదనను విశ్వజనీనమైన బాల్యపు జ్ఞాపకాలతో మేళవించి, సామాజిక వాస్తవికతను గుండెలకు హత్తుకునేలా చెప్పడం ఈ ఆత్మకథను ఒక విశిష్ట సాహిత్యఖండంగా నిలబెట్టింది.
డి.సాయినాథ్ రెడ్డి,
యూనివర్సిటీ ఆఫ్ హైదరాబాద్
(నినాదం దినపత్రిక, 5.4.2026 సౌజన్యంతో )
