దార్ల: పద్య ప్రయోగం

ముక్తపదగ్రస్త పద్యాలు

అమ్మ ఒడిలోన దొరకును నమృత మమత

మమత పంచెడి తల్లియే మనకు దైవ

దైవ చింతన నేర్పును ధన్య బాల్య

దారి చూపించు నట్టిది దార్ల మాట.(1)

చిన్ని ప్రాయాన నేర్చిన చిలుక పలుకు

పలుకు నందున నిండును భావ శుద్ధి

శుద్ధి కలిగిన వెలుగును సుగుణ పథము

దారి చూపించు నట్టిది దార్ల మాట.(2)

బాల్య మందలి ఆటలు పరమ సుఖము

సుఖము నిచ్చును నెప్పుడు సుందరాట

ఆట పాటల నలరించు నంద మెపుడు

దారి చూపించు నట్టిది దార్ల మాట.(3)

వెన్నె లందున వినవచ్చు వింత కథలు

కథలు చెప్పును తాతయ్య కమ్మ గాను

గాన లీనమై నిదురించు ఘనత మమత

దారి చూపించు నట్టిది దార్ల మాట.(4)

కమ్మ నైనవి యౌవన కాంతి కలలు

కలలు గనవలె నెప్పుడు కష్ట మెరిగి

మెరుగు పరచును బ్రతుకును మేటి కృషియు

దారి చూపించు నట్టిది దార్ల మాట.(5)

వెలుగు నిచ్చును యౌవన విమల ప్రాయ

ప్రాయ మందలి విలువలె భద్ర సుఖము

సుఖము నిచ్చును లోకాన సుగుణ శీల

దారి చూపించు నట్టిది దార్ల మాట.(6)

సాహ సమ్మున సాగాలి సకల పనులు

పనులు తీరును నిరతము భక్తి తోడ

తోడు నిలుచును నెప్పుడు తోయజాక్షు

దారి చూపించు నట్టిది దార్ల మాట.(7)

ప్రతిభ చూపిన వెలుగును పదును శక్తి

శక్తి తోడను సాధించు సర్వ జయము

జయము నిచ్చును లోకాన జయము నెపుడు

దారి చూపించు నట్టిది దార్ల మాట.(8)

దేశ భక్తియు వెలగాలి దేశ మందు

మందు లాగుట మాన్పురా మంచి గుణము

గుణము లున్నను దొరకురా గొప్ప దారి

దారి చూపించు నట్టిది దార్ల మాట.(9)

సాధనము సేయుముర నీవు సకల విజయ

విజయ మందుము విధులను వీడకుండ

వీడకుండ జూపుము నీదు విక్రమమ్ము

విక్రమమ్మున వెలుగుము వీర పుత్ర!(10)

పట్టు విడువక సాధించు భవ్య జయము

జయము నందుము నీ శక్తి చాటి నేడు

నేడు జూపుము నీలోని నిశ్చలతను

నిశ్చలతతోడ గెలువుము నీవు జగము! (11)

శ్రమను నమ్ముము పొందరా సకల సుఖము

సుఖము కలుగును సత్కర్మ సుగుణమునను

సుగుణమున నీవు వెలుగుము సూర్యుడవుగ

సూర్యుడవు నీవొకడవౌదు సుప్రసిద్ధ! (12)

విద్య నేర్చుము వినయము వెలయునట్లు

అట్లు నేర్చిన విద్యయే అమృత మగును

అమృత మగు నీదు వాక్కులే అవని పైన

పైన నిలుపును నిన్ను నీ ప్రతిభ తోడ! (13)

విరియు పువ్వులు పంచును విమల గంధ

గంధ మట్లుగ నీ కీర్తి గాంచ వలయు

వలయు నీదు సద్గుణములే పరుల కొరకు

పరులకొరకును నిలుచున్న పరమహితము.(14)

మేఘ మడ్డైన సూర్యుడు మెరయు నవల

అవల వెలుగును జూపుము హద్దు మీరి

మీరి కష్టము గెలువుము మేటి వగుచు

వగుచు నిలువుము లోకాన వరద పుత్ర!(15)

విరియు పువ్వులు పంచును విమల గంధి

గంధ మట్లుగ నీ కీర్తి గాంచ వలయు

వలయు నీదు సద్గుణములే పరుల కొరకు

కొరకు నిలిచిన వాడవే గొప్ప మనిషి!(15)

విరియు పువ్వులు పంచును విమల తావి

తావి యట్లుగ నీ కీర్తి తనర వలయు

వలయు నీదు సద్గుణములే పరుల కొరకు

కొరకు నిలిచిన వాడవే గొప్ప మనిషి!(16)

భూమి సహనము జూపును మోయు బరువు

బరువు నైనను ఓర్చుము భయము వీడి

వీడి కడుగును వేయుము విజయ పథము

పథము జూపుము నీవును పరుల కొరకు!(17)

చిన్న చీమయు సాధించు శిఖరములను

శిఖరముల జేర నీవును జేయు తపన

తపనతోడను సాగుము త్వరిత గతిని

గతిని వీడక గెలువుము గమ్య మగను!(18)

నిరత మెప్పుడు పారును నిర్మల నది

నదియు వోలెను సాగుము నమ్మక మున

మునను గడపకు కాలము మోద ముగను

ముగను మందుము జయమును ముచ్చట గను!(19)

భూమి సహనము జూపును మోయు బరువు

బరువు నైనను ఓర్చుము భయము వీడి

వీడి కడుగును వేయుము విజయ పథము

పథము జూపుము నీవును పరుల కొరకు!(20)

తొలగు చీకటి రవిరాక తోడ నెపుడు

ఎపుడు జ్ఞానము వెలుగును నీవు గనుము

గనుము విద్యను నీవు ప్రకాశ మొంద

మొందరా విజయంబును మోద మొనర! (21)

…

9.4.2026

....

ఏప్రి లొచ్చిన జెప్పాలి వింత వార్త

వార్త విన్నను నవ్వును వసుధ లోన

లోన నింపును నెప్పుడు లేని వింత

దారి చూపించు నట్టిది దార్ల మాట.

యుద్ధ మాగుటనెడివార్త యుక్త రీతి

రీతి మీరగ తగ్గుట రేటు పసిడి

పసిడి ధరలును తగ్గిన పట్టతరమె!

దారి చూపించు నట్టిది దార్ల మాట.

1.4.2026

....

కుటుంబం గొప్పతనం 20.3.2026

‘కలిసిఉంటే కలదు సుఖం’

కం.

విడివిడి పూలను దారము

గడగడ కుచ్చంగ దండ కావును ధరలో

చెడకను కుటుంబ మొకటయి

నడచిన నానంద మొసగు నవనిని దార్లా!

(విడివిడి పూలను దారంతో కలిపి గుచ్చితేనే అది ఒక అందమైన దండగా మారుతుంది. అలాగే, ఒక కుటుంబంలోని సభ్యులందరూ విడిపోకుండా కలిసికట్టుగా ఉంటేనే, ఆ కుటుంబం ఈ లోకంలో ఎంతో ఆనందంగా ఉంటుంది.)

ఆచార్య దార్ల వెంకటేశ్వరరావు,

యూనివర్సిటీ ఆఫ్ హైదరాబాద్

విడిపోక కూడి యున్నను

గడగడ విజయమ్ము లబ్బు గౌరవ మొసగున్

విడువక కలిసున్నప్పుడె

కడు మోదము గల్గు ధరను గాదె నిజమ్మౌ

నదులు వేర్వేరు గలిసిన నబ్ధి యగును

కలసి మెలిసియు నుండగ గల్గు సుఖము

పరుల కీడెన్న కన్వయ భాగ్య మొసగు

నవని సంతస మొనరించు ననఘ దార్ల!

కలిసి మెలిసియు నున్నచో కలుగు సుఖము

విడివి డిగనున్న కష్టముల్ వెంట నాడు

ఒక్క త్రాటిపై నడచిన నుర్వి పైన

కీర్తి వెలుగును ధరలోన గీర్తి దార్ల!

ఒక్కటిగ కూడి యున్నను

చెక్కని విజయమ్ము లబ్బు స్థిరముగ ధరలో

నెక్కడనైనను గెలుచును

మిక్కిలి బలమౌను గదర మేలగు దార్లా!

కష్టసుఖాలనె పంచుచు

ఇష్టముతో సాయపడగ నిలలో నెవరున్

నష్టము పొందరు ఎపుడున్

పుష్టముగా నుండు నెపుడు పొందుగ దార్లా!

....

సాహిత్య విమర్శ ప్రయోజనాలు పద్యాలు

సరసపువిమర్శయె సృజన సాక్షి నిలుచు

మరువ లేనిది శిల్పపు మర్మ మెపుడు

తరణి వోలెను దోషపు తమము బాపి

నిరత కాంతిని నింపును నీతి తోడ!

మరువ లేనిదియువిమర్శ మర్మ మెపుడు

తరణి వోలెను దోషపు తమము బాపి

నిరత కాంతిని నింపును నీతి తోడ

వరము వోలెను సాహిత్య వన్నె దెచ్చి!

కావ్య రసమును గ్రోలెడి కౌశలమ్ము

నేర్పు చుండును గ్రంథము నిరత మిలను

భావ రాగపు లోతులు పంచు చుండు

తృప్తి నిచ్చును మనసున దీప్తి నింపి!

.....

కావ్య నిర్వచనం - తేటగీతి

1. భావము - భాష:

శబ్ద మర్థంబు రెండును చక్కగాను

గూడి యున్నది కావ్యమై నిలుచు నిలను

భావ రమ్యత కలిగిన భాష యందు

నిరత మమృతంబు కురియును నిజము గాను

2. రసము - ఆనందము:

రసము లొలికెడు రీతిగా రచన జేయ

హృదయ మానంద మొందును నిరత మచట

లోక రీతుల దెల్పుచు శ్లోక మెపుడు

కావ్య మై వెల్గు సత్యము గనగ ధరను.

భావమమృతము గూర్చును భాషయందు

లోకరీతులు దెల్పుచు లోభమెడలి

హృదయమందున ఆనందమబ్బు నచట

సదమలంబుగ శాంతిని సాధనమున!

చీకటిని బాపి రవియును జేరు నవని

వెలుగు నొసగుచు ప్రజలను మేల్కొలుపును

బుద్ధి వెలుగును నింపుచు బుధుడు కవియు

జ్ఞాన కిరణము లొసగును జగతి కెపుడు.

ముజ్జగంబుల వెలుగొందు ముక్తి కీర్తి

ధనము నెంతయునునొసంగు ధన్యమగుచు

లోక రీతుల నెరుగించు లోకమందు

కావ్య మమృత ప్రవాహమై కలుగు నపుడు

కీడు బాపును శుభముల గెలుపు నొసగు

వెంటనే పరమానంద విభవ మిచ్చు

సత్కవిత్వము హితమును సాకుచుండు

రమ్య గుణముల రాశిగా రాజిలుచును.

ప్రియము గొల్పెడు సతి వోలె హితము దెల్పు

లలిత పదముల మార్గమున్ లక్ష్యమగును

కావ్య పఠనాన గలుగును ఘనము లైన

సత్ఫలమ్ములు నెప్పుడు సమ్మతముగ.

కీడు బాపును -శుభముల -గెలుపు నొసగు

వెంట -వెంటనే -పరమాన -వెలుగు నిచ్చు

సత్క -విత్వము -హితమును -సాకు చుండు

రమ్య -గుణముల -రాశిగా -రాజి లుచును.

....

ప్రపంచ కవితా దినోత్సవం 2026

విశ్వ శాంతిని కోరుచు విరియు సుమము

ప్రేమ రసమును చిందించు మేఘ మాల

జాతి భేదము లేనిట్టి సాటి మనిషి

కవియె లోకపు అద్దమై కానవచ్చు.

సత్య వాక్కు తోడ సాగును కవితయు

శాంతి మంత్రములను చాటు చుండు

అక్షరాల తోడ నర్చించు లోకాన

మంచి మనుగడకది మారు పేరు.

భావ వీణను మీటెడి పలుకు పాట

గుండె లోతుల తడిపెడి కుంద ధార

అక్ష రమ్ముల కూర్పుతో అద్భుతమ్ము

కవిత నిలుపును లోకాన కాంతి రేఖ.

భావ వీధుల విహరించు పక్షి వోలె

పదములన్నియు పరుగున వచ్చి చేరు

కమ్మనైనట్టి తేనెటల్ కవితలవియె

మనసు రంజింప జేసెడి మధుర సుధలు!

తెలుగు బాసకు వందల వెలుగువమ్మ

తేట గీతిగ సాగెడి తీపి పలుకు

జాతి గౌరవ చిహ్నమై గ్రాలు చుండు

కవిత కన్నను మిన్నయు కాన రాదు!

కష్ట జీవుల కన్నీటి కథల రాసి

న్యాయ మార్గము జూపెడి నాయ కుండు

కవియె లోకపు కన్నుగా కనిపి పించు

సత్య మెపుడును పలుకును చల్ల గాను!

…

అక్షర రూపపు శక్తులు

అక్షయమై వెలుగు నిచ్చు నవనిని మెరిసెన్

పక్షము వహించు సత్యపు

దక్షత గల శబ్ద సంపదను గను దార్లా!

భావన లేనిదె జగతికి

జీవము లేదనెడు మాట సిద్ధము కనగన్

దీవన లోకపు దర్పణ

మై వెలయును నిత్య సత్య మలరగ దార్లా!

భావ వీధి లోన పరవళ్ళు దొక్కుచు

అక్షరాల వెలుగు లవని నిండ

కవిత పుట్టు నపుడు కమనీయ రాగమై

లోక మలర జేయు లోల దార్ల!

మానవత్వ మమత మనసున నింపుచు

మమత పంచు నట్టి మాట కవిత

లోక హితము గోరి లోభము వీడెడి

జ్ఞాన మార్గ మిదియె గనుము దార్ల!

ఊహలందు పుట్టి ఉర్విపై నిలచును

నిత్య సత్య రూప నిలయ మగుచు

కావ్య జగతి లోన కమనీయ భావమై

ముక్తి నిచ్చు నదియె ముదము దార్ల!

నేడు లోక మంత నిండగ కవితయు

గీత మాల లల్లి కీర్తి పరచ

శబ్ద సుధల తోడ సాగును పండుగ

విశ్వ వీణ పైన వినుము దార్ల!

ఆచార్య దార్ల వెంకటేశ్వరరావు 21.3.2026

....

శ్రీరాముని దయచేతను

నారూఢిగ కొందరైన నౌరాయనఁగా

ధారాళమైన నీతులు

నోరూరగ హాస్యముగను నుడివెద దార్లా

పనియేదొ వచ్చినప్పుడు

వినయముతో భజన జేసి వెన్నను బెట్టున్

పని తీరినంత జూడుము

కనుమరుగై పోవుచుండు గదరా దార్లా!

దండము పనికొక్కటియును

దండము లాభంబు గలుగు తరినిడు సుమ్మీ!

దండము స్వార్థము నిండగ

దండము పెట్టినను నమ్మ దగదుర దార్లా!

ఆడుచు మాటల నెన్నో

వేడుకగా బల్కుచుండ వినగదె సుమ్మీ!

తోడుగ నిలవని బాసలు

జూడగ నర్థాలు వేరు జుమ్మిది దార్లా!

ధనమును గల్గిన వానికి

వినయముతో మ్రొక్కుచుంద్రు వింతగ సుమ్మీ!

గుణమును జూడరు గానీ

గణనము జేతురు ధనమును గదరా దార్లా!

తెలియగ జెప్పెడి గురువును

నలవడ బుధులును నయమును నమ్మగ జెప్పన్

కలయగ నుండెడి చోటున

మెలగుము లేనట్టి చోటు మెట్టకు దార్లా!

మెరిసెడి వేషము నుండగ

ధరలో గొప్పలును జెప్పి తప్పును జేయన్

విరివిగ నగలను వేసిన

నరుడే దొంగగ దొరకుట నవ్వే దార్లా!

కలలో నైనను తెలియదు

బలముగ గొప్పలను జెప్పి భాసిలు సుమ్మీ!

నలువురలోనన్ నడవక

మెలగును దా వేద్యుడనచు మేదిని దార్లా!

మెలగని శిష్యుడు తరగతి

నలవడ బుధులున్న చోట నవ్వుల పాలౌన్

నలమున బోధన చెడును గ

నలవడ దే తీపి చెరకు నష్టము దార్లా!

అప్పును అడిగేటప్పుడు

చెప్పెడు మాటలను వినగ చిత్రము సుమ్మీ!

చప్పున తీర్చగ వలసిన

నప్పుడె ముఖమును మలచును నలగక దార్లా!

చందమామ వంటి చక్కని మోముండు

భాష విన్న నదియు బండబూతు

చక్కదనపుటెరకు జిక్కి చావకుమోయి!

దార్లమాట! వినుము ధన్యచరిత!

పైకి రంగు లేక పసలేక నున్నను

పలుకు లందు చిందు -పరమ సుధలు

గుణము జూసి నీవు గూడరా నేస్తమా!

దార్లమాట! వినుము ధన్యచరిత!

విశ్వమంతమాయ వినుము దార్ల

సెల్ఫి దిగియు వాడు చిత్రాలు వదులును

జ్ఞాని యెపుడు నుండు శాంతముగను

డప్పు మ్రోగినట్లు డాలరు మ్రోగునా?

విశ్వమంతమాయ వినుర దార్ల!

అప్పు చేసి వాడు ఆడంబరము జేయు

సొమ్ము ఉన్నవాడు సోలిపోడు

చింపి చాట మ్రోగు -సిరులున్న మ్రోగునా?

విశ్వమంతమాయ వినుర దార్ల!

పీఠ మెక్కినంత పెద్దన్న లందురు

దిగియె నేని వాడు దిక్కులేని

కుర్చి కున్న విలువ -కూలంగ నుండునా?

విశ్వమంతమాయ వినుర దార్ల!

పనిని చేయకుండ పడకపై నుండును

పనులు చేయువాడు పలుకబోడు

కుక్క మొరిగినట్లు కోయిల మొరుగునా?

విశ్వమంతమాయ వినుర దార్ల!

వేషమంత చూడు వేడుకగానుండు

మనసు విప్పి చెప్ప మాట రాదు

చదువు రాని వాని చందమీ లాగురా

విశ్వమంతమాయ వినుర దార్ల!

విశ్వదాభిరామ వినుర దార్ల

సారము లేని మెప్పులును, సత్యము లేని ప్రశంసలన్ సదా

కోరిన రీతి బల్కుచును, కొల్వును జేసెడి భక్త జాలమున్

నేరుపు తోడ ముచ్చటలు, నిత్యము జేయుచు నున్న వారలన్

దూరము పెట్టవయ్య భువి -దుర్మతి మీరగ దార్ల ధీమణీ!

ఎప్పుడు విందులు చేసిన

నప్పుడు వత్తురు జనంబు లతివేగముగన్

దెప్పగ మద్యం బిచ్చిన

నొప్పుగ మెత్తురు గదయ్య నుర్వినిదార్లా!

....

ఎండ వేడిమి సెగలతో నిండియుండ

తప్త ధరణిపై కురిసెను చల్లనైన

వాన చినుకులు హాయిని వరుస నొసగె

పుడమి పులకించె నిప్పుడు పొలుపు గనెను.

(వేసవి కాలపు ఎండల తీవ్రతతో వాతావరణమంతా వేడి సెగలతో నిండిపోయి ఉన్న సమయంలో, ఎండకు బాగా తపించిపోయిన ఈ భూమిపై చల్లని వాన చినుకులు కురిశాయి. ఆ వర్షపు ధారలు వరుసగా పడుతూ ప్రాణికోటికి ఎంతో హాయిని చేకూర్చాయి. వాన తాకిడికి ఈ నేల తల్లి పులకించిపోయి, ఇప్పుడు కొత్త కళను సంతరించుకుంది.)

తప్త ధర పైన కురిసెను

సప్త గిరుల యందు వరుస చల్లన లొసగెన్

గుప్తముగ నున్న మట్టిని

తృప్తిగ నలరించె వాన దీవన దార్లా!

ఎండవేడికి బాగా తపించిపోయిన ఈ భూమిపై ఆకాశం నుండి అమృతంలా వాన కురిసింది. ఆ చల్లని చినుకులు కొండకోనలన్నింటినీ వరుసగా తడుపుతూ ప్రకృతికి ఎంతో ఉపశమనాన్ని ప్రసాదించాయి. ఓ దార్లా! ఆ వాన అనే దీవెన కురవగానే, అప్పటివరకు నేలలో నిగూఢంగాదాగి ఉన్న కమ్మని మట్టి వాసన వెదజల్లుతూ, అందరి మనసులనూ ఎంతో తృప్తిగా అలరించింది.

మత్తపు టెండలు గూలెను

చిత్తము రంజిల్ల వాన సిరులను గురిసెన్

మొత్తము పుడమిని తడిపెను

హత్తెను మదినినలరించె హాయిని దార్లా

(తీవ్రమైన వేసవి ఎండల సెగలు అగిపోయాయి. మనసు పులకించేలా వాన సిరులను కురిపించింది. ఆ వాన భూమినంతటినీ తడిపివేసింది. ఓ దార్లా! ఆ చల్లదనం మనసును హత్తుకుని, ఎంతో హాయిని కలిగిస్తూ అలరించింది.)

తమ్ముల రమ్మని పిలవగ

కొమ్మల చాటున నలరగ కురిసెను వానల్

నెమ్మిగ నాడిరి హాయిగ

నమ్మగ నలరెను నయముగ నవ్యము దార్లా!

(ఆకాశం నుండి వాన చినుకులు కురవగానే, పిల్లలు తమ తోటి అన్నదమ్ములను (తమ్ముల) ఆడుకోవడానికి రమ్మని ఎంతో ఉత్సాహంగా పిలిచారు. ఆ చినుకుల తాకిడికి తడవకుండా చెట్ల కొమ్మల చాటున దాగుడుమూతలు ఆడుతూ, ప్రకృతి పులకింతను చూసి వారు ఎంతో ఆనందించారు . ఓ దార్లా! ఆ వానలో వారు ఎంతో నెమ్మదిగ, ఎంతో హాయిగా ఆడుకుంటూ ఉంటే... వారి మనసులు కొత్త ఉత్సాహంతో, వర్ణించలేనంత అందంగా వికసించాయి).

....

పండుగ నాడు మేనల్లుళ్ళు రాగా…

నూత నాంబర ధారులై నూత్న కాంతి

నొసగు మేనల్లు లందము నొప్పు గాగ

గాంచ కనుల పండువ యాయె గార వమున

నలరు చున్నారు మురిపెము లొలుకు చుండ!

....

మతం మారితే కులం పోతుందా?

మారిన మతమున గానీ

తీరదు గద కులము జగతి -దృక్పథ మందున్

చేరిన విశ్వాసములే

మీరవు గద పుట్టు గుర్తి -మేలిమి దార్లా!

(భావం: ఓ దార్లా! మతం మారినంత మాత్రాన సమాజం దృష్టిలో కులం మారిపోదు. నమ్మకాలు మారవచ్చు కానీ పుట్టుకతో వచ్చిన గుర్తింపు మారదు.)

మతమును మార్చుకొనగనే

గతి మారదు దళిత జనుల -కానగ భువిలో

సతతము గుర్తింపును తా

మతమే మార్చదుగ నిజము -మహిలో దార్లా!

(భావం: ఓ దార్లా! మతం మార్చుకున్నా దళిత జనుల సామాజిక స్థితిగతులు వెంటనే మారిపోవు. ఈ లోకంలో మతం ఒక్కటే వారి మూల గుర్తింపును మార్చలేదు.)

వేషము భాషయు మారిన

దోషపు కుల తత్వ మెందు -తొలగదు జగతిన్

దోషము మానస మున నిడు

రోషపు హేళనలు పోవు -రూఢిగ దార్లా!

( ఓ దార్లా! వేషభాషలు మారినా సమాజంలో వేళ్లూనుకున్న కులతత్వం అంత సులభంగా పోదు. మనసుల్లో ఉన్న వివక్ష, హేళనలు మతం మారినంత మాత్రాన తొలగవు.)

చట్టము రీతుల జూడగ

గట్టున బడలేరు పేద -గతి గల వారున్

మెట్టును మార్చినతోడనె

నెట్టుకు రాదెపుడు హక్కు -నిఖిలము దార్లా!

పేరును మార్చిన నేమియు

తీరదు కద పుట్టు కులము -దృశ్యము లోనన్

చేరిన గుంపుల లోనన్

మీరవు గద పాత ముద్ర -మేలిమి దార్లా!

(భావం: ఓ దార్లా! పేరు మార్చుకున్నా, కొత్త మతంలో చేరినా సామాజిక దృష్టిలో పుట్టుకతో వచ్చిన కులం అలాగే ఉండిపోతుంది. ఏ గుంపులో చేరినా పాత కులముద్ర వారిని వెంటాడుతూనే ఉంటుంది.)

మారిన దైవము నైనను

తీరదు గద కులపు ముద్ర -దేహానికలన్

చేరిన గుంపుల లోనన్

మీరదు గద పాత ముద్ర -మేలిమి దార్లా!

కొత్తగ చేరిన మతమున

మెత్తగ మాటాడు వారె -మేలిమి జనులన్

హత్తుకు పోనీరట గద

చిత్తము లోపల కులంబు -స్థిరముగ దార్లా!

(భావం: ఓ దార్లా! కొత్తగా చేరిన మతంలో పైకి మెత్తగా మాట్లాడే వారు ఉన్నప్పటికీ, వారు దళితులను తమలో పూర్తిగా కలుపుకోరు. ఎందుకంటే వారి మనసుల్లో కుల వివక్ష ఇంకా స్థిరంగానే ఉంటుంది.)

చదువుల యందున హక్కులు

వదులుకొనగ వలసి వచ్చు -వాస్తవ మవగన్

కదనము చేయక దక్కవు

పదవుల హక్కులు గెలువగ -పావన దార్లా!

కొత్త మతము లోన కూర్మి పెరిగినను

పాత కులము గుర్తి పోదు జగతి

పేరు మారవచ్చు పెంపు మారగవచ్చు

పుట్టు కులము మార బోదు దార్ల!

(ఓ దార్లా! కొత్త మతంలో ప్రేమ, ఆప్యాయతలు పెరిగినప్పటికీ, ఈ లోకంలో పాత కుల గుర్తింపు మాత్రం పోదు. వ్యక్తి పేరు మారవచ్చు, హోదా పెరగవచ్చు కానీ, పుట్టుకతో వచ్చిన కులం మారదు.)

మతము మారవచ్చు మహినుండు కులములు

బయట వేషమంత భ్రమలు తప్ప

లోప లున్న ముద్ర లొకసారి పోవునా?

విశ్వమెంతమాయ వినుర దార్ల!

మతము మారినంత మనుజుడు మారునా?

గుణము మారకున్న కులము పోదు

నీటి రంగు మారి నిలకడ మారునా?

విశ్వమెంతమాయ వినుర దార్ల!

మాల మాదిగంచు మతమును వీడినన్

చర్చి లోన గూడ చదువు వేరు

క్రీస్తు పేరుగాని కీచులాటలుహోరు

విశ్వమెంతమాయ వినుర దార్ల!

క్రీస్తు రక్తమందు కిల్బిషమేలనో?

పేరు మారినంత తీరు మారు?

లోన నున్న కులము లోకాన దాగునా?

విశ్వమెంతమాయ వినుర దార్ల!

మతము మారినంత మమతలు పెరుగునా?

పేరు మార్చుకున్న తీరు మారు?

లోన దాగు కులము లోకాన వీడునా?

విశ్వమెంతమాయ వినుర దార్ల!

కులము బాసి పోవ కొంపలే మారునా?

మతము మారినంత మనుజుడగునె?

నీటి రంగు మారి నిలకడ మారునా?

విశ్వమెంతమాయ వినుర దార్ల!

మతము మారినంత మలినము వదులునా?

మమత పెరిగినంత మతము యేల?

మనుజులందు చూడు మానవతలజాడ

విశ్వమెంతమాయ వినుర దార్ల!

అక్షరమ్ము నేర్చి అజ్ఞానముతరుము

కుటిల బుద్ధి పోయి కులము పోవు

మంచి మనసు కన్న మతమేమిచేయురా!

విశ్వమెంతమాయ వినుర దార్ల!

గుళ్లు చర్చిలంచు గుంజాటనలుయేల?

కులము గోత్రమంచు కొట్టుకొనగ?

మనుషులొకటె యనెడి మమకారముంచరా!

విశ్వమెంతమాయ వినుర దార్ల!

రంగు మార్చినంత రాయి రత్నమగునె?

వేషములను మార్చ వేరు పడునె?

అడగి పోవునెట్లు? అస్పృశ్య భావంబు!

విశ్వమెంతమాయ వినుర దార్ల!

పాలు మార్చినంత పాత్రము మారునా?

మతము మారినంత మనుజుడగునె?

లోన దాగు కులము లోకాన వీడునా?

విశ్వమెంతమాయ వినుర దార్ల!

ముందు మతమునందు హీనముగా జూడ

మతము మారినంత మనుజుడగునె?

పాత ముద్ర పోదు రోతయుకొనసాగు

విశ్వమెంతమాయ వినుర దార్ల!

వందలేండ్లు పడిన వాతలు మాయునా?

మతము మార్చుకున్న మలినమవునె?

అడగి పోవు నౌర అస్పృశ్య భావంబు

విశ్వమెంతమాయ వినుర దార్ల!

గౌరవమ్ము కోరి గడప దాటిన గాని

కులము పేరు నడుగు కుటిల బుద్ధి

మనిషి విలువ కన్న మతమేమి చేయురా?

విశ్వమెంతమాయ వినుర దార్ల!

అన్నమొకటె యైన అవమానమేలనో?

బంతి లోన జూడ పంక్తి వేరు

నీచ బుద్ధి పోని నిలకడ మతమేల?

విశ్వమెంతమాయ వినుర దార్ల!

నీరు ఒకటె యైన నిమ్న జాతికి వేరు

బావి నందు జూడ బాట వేరు

అంటరాని భావ మడగిపోగలుగునా?

విశ్వమెంతమాయ వినుర దార్ల!

చదువు నేర్చినంత సంస్కార మబ్బునా

కొలువు లోన గూడ కులము అడుగు

ముద్ర చెరిగి పోదు మునుపటి రోతయే!

విశ్వమెంతమాయ వినుర దార్ల!

వందలేండ్లు పడిన వంచనలచరిత్ర

మతము మారినంత మాయునొక్కొ?

మనసు మారకున్న మతము వ్యర్థము సుమీ!

విశ్వమెంతమాయ వినుర దార్ల!

మానవత్వ మెరిగి మనుగడ సాగించు

మతము కన్న మిన్న మమత జూడు

అందరొకటె యనెడి ఆశయే మేలురా

విశ్వమెంతమాయ వినుర దార్ల!

పదవి వచ్చినంత పాత కులము పోవు?

ఓటు వేయు వేళ ఒకటి యగును

గెలిచినంత గూడ గెలువదు కులమురా

విశ్వమెంతమాయ వినుర దార్ల!

పసిడి వన్నె జూడ పరమత మొకటైన

పాత ముద్ర తోనె పలుకు కులము

ఇత్తడనుచు నెంచు ఇల లోని లోకము

విశ్వమెంతమాయ వినుర దార్ల!

గుడిని వదిలి వెళ్ళి గుమ్మము మార్చిన

బంతి లోన జూడ పంక్తి వేరు

అంటరాని తనము ఆగిపోవుటయెట్లు?

విశ్వమెంతమాయ వినుర దార్ల!

అందరొకటె యనగ అందమైనదిమాట

లోన జూడ కులము లోతులుండు

మతము మారు గాని పాతముద్రలుపోవు?

విశ్వమెంతమాయ వినుర దార్ల!

...

ముక్తపదగ్రస్తమిప్పుడుముదముతోడ

కూర్చుచుండగా శ్రద్ధగా కోర్కెమీర

కంటి నాచార్య దార్ల మీ కవనమందు

సాగు చుండాలి సత్కవుల్ స్వాగతింప

గోవిందు గోవర్ధన్, 1.4.2026
ముక్తపదగ్రస్తములతోడ మోదమలర కూర్చుచున్నారుపద్యాలుకోర్కెమీర నరసికవిపండితులునెల్లరాదరమున స్వాగతించగనత్యంత సంతసమున
గోవిందు గోవర్ధన్, 9.4.2026

....

అంకురార్పణ - ఆటవెలది శతకం

పద్యమిలాంటి లక్షణాలతో ఉండాలని చెప్పినంత సులువు కాదు పద్యం రాయడం. అలాగే పద్యం రాసినంత సులువు కాదు లక్షణ సమన్వయం చేయడం. ఈ రెండింటినీ మించి కవిత్వం కూడిన పద్యం రాయడం, పద్యంలోని కవిత్వాన్ని

గురువు లఘువుఁజేసి కుంచించి కుంచించి

లఘువు గురువుఁ జేసి లాఁగిలాఁగి

కవితఁ జెప్పునట్టి కవిగులామునుబట్టి,

ముక్కుఁగోయ వలయుఁ ద్రొక్కిపట్టి... అని ‘కావ్యాలంకార సంగ్రహం’ పాఠంగా చెప్పేటప్పుడు కేవలం ఛందస్సు సరిపోతే అది పద్యం కాదని మా విద్యార్థులకు చెప్పడం నాకు తెలుసు. ఆ పద్యాన్ని ఇలా రాశాను కూడా!

కం.

ప్రాసల కోసము పదముల

కోసియు నతికించు కవిని కొట్టగ వలయున్

భాసించు భావమున్నను

దోషములే లేని కవిత దొరకుట మేలే!

దీన్నే ఆటవెలది, తేటగీతులలో చెప్తే ఎలా ఉంటుందని ప్రయత్నించానిలా.

అర్థముట్టిపడగ నమరిన కవితయే

సార్థకముగ నిలుచు జగతి యందు

గణము కోసమచట గాడిద యరుపులు

కూయనేల నోరు నొప్పి పుట్ట!

గణము లఘువని లాగియు కంఠమెత్తి

గురువు కావని నొక్కియు గోల చేయు

కవిని గన్నను జాలము కలుగు నెపుడు

ముక్కు కోయుటె మేలౌను ముదము తోడ!

యతిని గూర్చు కొరకు యాతన పడనేల?

ప్రాస కొరకు పదము జేసితెగడ?

నడక లేని కవిత నవ్వుల పాలౌను

కవిని ద్రొక్కి పట్ట గడగ వలయు!

చిన్నప్పుడు నాలు పాదాల్లా శబచదాలను పేర్చి

అనుకునేవాడిని. తర్వాత పాఠశాల నుండి కళాశాలకు వచ్చే సరికి పద్యానికి సంబంధించిన అనేక అంశాలు నేర్చుకున్నాను. తగినంత శబ్దజ్ఞానం, దాన్ని వాడుకనే నిత్యం మనం చూసే, ఆలోచించే భావాలకు, సామాజిక స్పృహకు అక్షర రూపం ఇవ్వాలనే తపనతో మొదలైన ప్రయాణమే పద్య సాధన.

కళ్ళతో జూచు నదియెల్ల గాదు నిజము

చెవుల విన్నది నమ్మిన జేటు దెచ్చు

నెండ మావుల నీరని నెంచ నగునె?

దారి చూపించు నట్టిది దార్ల మాట

నిక్క మొకచోట బలుకగ నిడుము లెంచు

పాము నడుమని నున్నట్లు భయము గొల్పు

వివర ముగజెప్ప నాపదల్ వెన్నె నంటు

దారి చూపించు నట్టిది దార్ల మాట

సంభాషణ దార్ల మాట తేటగీతి

1. పద్యం:

మంచి మాటలు పల్కగ మనసు విరియు

తేనె చినుకుల మాదిరి తృప్తి నొసగు

విమల విజ్ఞాన గోష్ఠియే విందు నిచ్చురా

దారి చూపించు నట్టిది దార్ల మాట.

2. పద్యం:

కఠిన భాషణ మేనాడు గెలుపు నిడదు

మృదువు పల్కే ప్రశాంతుని మేలు చేయు

సమ్మతము నొందు గోష్ఠియే సంతోషమిడు

దారి చూపించు నట్టిది దార్ల మాట.

3. పద్యం:

మలిన చిత్తము వీడగ వెలుగు వచ్చు

సత్య వాక్యము జగతికి సారమౌను

ముచ్చటైనట్టి చర్చలే మోదమిచ్చు

దారి చూపించు నట్టిది దార్ల మాట.

4. పద్యం:

పూల గంధము గాలికి పొందు నట్లు

మంచి మాటలు లోకాన మహిమ నింపు

కలత బాపెడి పలుకులే కల్ప తరువు

దారి చూపించు నట్టిది దార్ల మాట.

5. పద్యం:

చెలిమి తోడుత విజ్ఞాన సిద్ధి కలుగు

తర్క హీనపు మాటలు తగవు తెచ్చు

సహజ శైలిని పల్కుటే సార్థకమ్ము

దారి చూపించు నట్టిది దార్ల మాట.

తెలుగు బాసమ్మ తీయని తేనె లొలుకు

అమ్మ నుడి ఇది మనకెంతొ ఆప్త మగును

భావ వ్యక్తీక రణమున పరము మిన్న

నేర్చు కోవాలి మనమున నిత్య మెపుడు

....

రెక్కల కష్టము జేయుచు

దిక్కగుచును నైదుగురిని దీర్ఘాయువుగా

చక్కగ జదివించె నిలన్

అక్కజ ముగదార్ల అబ్బయి ఘనుడగునిలన్

చదువక పోయిన నమ్మగ

చదువుల నిలయములు జేసి చాటెను గరిమన్

ఐదుగురి బిడ్డలన్ గని

హృదయము మురియంగ దార్ల అబ్బాయినిలన్

....

అక్షర రూపిణి మహిళా!

శిక్షణతో జగతి గెలుచు శిల్పివి నీవే!

దక్షతతో సాగగదే!

వీక్షణలో కాంతి నింపి వెలుగుము దార్లా!

....

అజ్ఞా(త)

నేనేమి రాయాలో

నువ్వు చెప్పడమేంటో

నేనేమి మాట్లాడాలో

నువ్వు శాసించడమేంటో

నేనేమి కట్టుకోవాలో

నువ్వు సూచించడమేంటో...

నేను ఆకలితో నకనకలాడినప్పుడు

నువ్వో మెతుకు విదిల్చావా?

నేను ఎండిన గొంతుతో

ఆశతో చూస్తున్నప్పుడో నీటి చుక్కవయ్యావా?

నేను చిక్కి శల్యమై

మానాభిమానాల్ని దాచుకోవాలని

సిగ్గుతో తలదించుకొన్నప్పుడు

నువ్వో సిగ్గు బిల్లవయ్యావా?

ఇప్పుడు

నేనెలా ఉండాలో

నువ్వెలా చెప్తావ్?

ఆచార్య దార్ల వెంకటేశ్వరరావు
31.3.2026

ఆకలిని తీర్చ, దాహము నణప లేక,

సిగ్గు బిళ్ళవు గాకను, చిక్కి నపుడు

సాయ మందక, నేడేల శాసనముల

జేయ జూచెదు? నీవేల జెప్ప తగును?

(నా ప్రాథమిక అవసరాలైన ఆకలిని, కనీసం దాహాన్ని గానీ తీర్చలేకపోయావు. నేను కష్టాల్లో ఉన్నప్పుడు అండగా నిలబడి సాయం చేయలేని నువ్వు, ఈరోజు నా పై శాసనాలు (చట్టాలు) చేయడానికి నీకే అర్హత ఉంది? )

....

బాబు నిద్ర.. తండ్రి అనుభూతి పద్యాలు

నిదుర వదుల లేక నిమురుచు ముసుగును

దొర్లు చుండు సుతుడు దుడుకు తోడ

లేవ వయ్య యనుచు లేత ముద్దుల నిడ

హాయి నిండె నెదను అమృత ముగను!

నిదురను వదులుము నాన్నా

పదిలముగా బడికి వేళ పరగుచు నలరన్

ముదమున లేవగ వేడెడు

పదముల తండ్రియు మురియును భక్తియు నొందన్!

కనుల విప్పవే కన్నయ్య కమల నాభ!

నొనరఁగన్ వేకువయ్యెను నుర్వి యందు

అలరి ముద్దులు పెట్టియు నలరు తోడ

నెనరు తోడ లేపగఁ దండ్రి కెంతొ హాయి!

చంద్ర కిరణాల చల్లని చాయ లందు

కలువ వికసించు రీతిగ కనుల విందు

ఎడమ చేతిపై సుతుడును నిదుర బోవ

కుడి కరమ్మున నిమురగా కుదురు మనసు!

చందనంబును బూసిన చందమునను

మెడను ముత్యాల సరులును మెరిసినట్లు

కొడుకు తాకగ వెన్నెల కురిసినట్లు

తన్మయత్వము నొందెడి తండ్రి హాయి!

ఎండ వేడి యందు నెసగు నీడను బోలె

సుతుని తాకిడియును సుఖము నిడును

మేను పులకరించె మెల్లగ నిమురగా

హాయి నిండె నాత్మ నలరు నపుడు!

చందమామఁ జూడ జలజంబు వికసించు

తనయుఁ జూడఁ దండ్రి తనివి నొందు

ననలు గురియు నట్టి నవ్య మౌ స్పర్శయు

మనసు నందు నించు మధుర శాంతి!

చందనము కన్న శీతల

మందెడు వెన్నెలల కన్న నల ముత్యములన్

బొందెడి హాయిని మించును

నందను స్పర్శయును నమృత నవ్యము నగుచున్!

ముత్యముల సరుల్ మేనున మురిప మిడగ

మలయ జంబును జలువను మెండు గొలుప

తనయు గౌగిలి నొసగును తండ్రి కెపుడు

నొనరఁగన్ మించు నమృతంపు నడక నపుడు!

ఎండ మండుచు నున్నట్టి యెడరి యందు

ఎదురు పడునట్టి చల్లని యెసరు వలెను

కొడుకు తాకిన యంతనే కుదురు మనసు

నెనరు పొంగును నమృతంపు నిలయ మగుచు!

ఎండ మండుచు నున్నట్టి యడవి యందు

ఎదురు పడునట్టి చల్లని యెసరు గాలి

కొడుకు తాకిన యంతనే కుదురు మనసు

నెనరు పొంగును నమృతంపు నిలయ మగుచు!

ఎడమ తొడపైనఁ గూర్చుండి యెనరు తోడ

నొనరఁగన్ జేయు స్నానమ్ము నొప్పు మీర

కన్న తండ్రికిఁ జెప్పును గమ్మ కబురు

విన్నవించును దనదైన వింత గోడు!

టబ్బు నీటి యందు డబ్బని కొట్టుచున్

స్నాన మాడె నపుడు సరద మీర

చిన్ని కరము లెత్తి చిమ్మగా నీళ్ళను

హాయి నిండె నెదను అమృత ముగను!

బడికిఁ దండ్రియుఁ దనయునిఁ బంపి నపుడు

బరువు లేనట్టి ముచ్చట్లు పరగు చుండు

నవ్వు లొలుకుచు ముద్దుగ నడక సాగ

నెనరు పొంగును నాత్మలో నిచ్చలుగను!

బడిని విడిచి వచ్చి తండ్రిని జూడగన్

వింత కబురు లెన్నొ వెడలు చుండు

గురువు చెప్పినట్టి గొప్ప పాఠము లంచు

హాయి నింపు నెదను అమృత ముగను

అన్నం తినపించేటప్పుడు.

బువ్వ తినవయ్య యని తండ్రి బుజ్జగించ

నవ్వు లొలుకుచు నాతడు నటన సేయు

ముద్దు లొలుకుచు మెతుకును నోట నుంచ

నెనరు పొంగును నమృతంపు నిలయ మగుచు!

బట్టలను వేయఁ బ్రతిమాలఁ బాలుఁ డపుడు

బడబడగ నేడ్చు నల్లరి బాలుఁ డచట

పాదముల షూను తొడుగగఁ బరుగు తీయు

నొనరఁగన్ మించు నమృతంపు నోము వలెను!

ముక్త సరులును వెన్నెల మురిపమొంది

హృదయమందున జలువను హేల నింప

కొడుకు గౌగిలి నొసగును గొప్ప హాయి

నొనరఁగన్ మించు నమృతంపు నడక నపుడు!

చల్లగ నీడలో నలుగ చాల్పున బిడ్డడు నిద్దుర బోవగన్

మెల్లగ శ్రీనివా సుడును మేలగు నమ్మక ముంచగ నిచ్చలున్

అల్లన తండ్రియున్ సుతుని ఆసగ ప్రేమను నిమురగా నైదగన్

ఉల్లము నిండెన మ్మసుతు ఉన్నత ప్రేమను జూడగా నొప్పెడిన్!

నిద్రపుచ్చడం:

చందమామ కథలు సరదాగ జెప్పుచు

గుండె పైన సుతునిఁ గూర్చు కొనియు

ముగియ కుండ కథయు ముద్దుగ నిదురించె

వింత శాంతి నిండె వెన్నెల యన!

కమ్మని కథలను జెప్పగ

నమ్మకమున నిద్ర పోవు నందను జూడన్

చిమ్మేను ప్రేమ వెల్లువ

కమ్మని నిదురందుఁ దండ్రి కౌగిలి నలరన్!

చేరి పడకపైఁ జెప్పెడు చిత్ర కథలు

హృదయమందున నొలికించు నింపు సొంపు

కన్ను లొలుకుచు నిదురను గాంచు నపుడు

నొనరఁగన్ మించు నమృతంపు నవ్య ధార!

.....

ఏవం వాదిని

దేవర్షౌ పార్శ్వే పితురధోముఖీ

లీలా కమల

పత్రాణి గణయామాస పార్వతీ.

(ఈ శ్లోకానికి తాత్పర్యం:

"దేవర్షి అయిన అంగీరసుడు (శివునితో పార్వతి వివాహం గురించి) తండ్రి అయిన హిమవంతునితో మాట్లాడుతుండగా, ఆయన పక్కనే ఉన్న పార్వతీదేవి సిగ్గుతో తలవంచుకుని, తన చేతిలోని విలాస కమలదళాలను (లీలా కమల పత్రాణి) లెక్కిస్తున్నట్లుగా నటించింది.")

వదనమును వంచి పార్వతి వనరుహముల

వరుసగా రేకు లెక్కించె వనజ నేత్రి

వర మునీంద్రుడు పెండ్లిపై వలుకు చుండ

వనజ గర్భుని కూతురు వనరి నట్లు.

….

ముస్లిము సోదరులకు రంజాన్ శుభాకాంక్షలు

సీ.

నెలరోజు నిరతము నిష్ఠతో నుపవాస

అల్లాను స్మరియించు నాత్మలార!

పేదసాదల నాదరించి వస్త్రములిచ్చి

ఫిత్రాను పంచెడు పెద్దలార!

కరుణామయుడు చూపు కర్మమార్గమునందు

నడచుచు వెలిగెడు నవఘులార!

దేశప్రజలకెల్ల దివ్యసంతోషాలు

ఆయురారోగ్యము లందజేయ

తే.గీ.

వేడుకొనుచుంటి నల్లాను వినయముగను

సకల శుభములు కలుగుగా సర్వులకును

ప్రేమ మీరగ తెలుపుదు ప్రార్థనమున

ముస్లిములకును ముదమున మొక్కులివియె!

ఆచార్య దార్ల వెంకటేశ్వరరావు

21.3.2026

...

వ్యాస్యతు, ఆస్యతు, గౌతమతు, వ్యాళేంద్రతు యస్య నాస్తి సాహిత్యం | తం ప్రతి సంప్రతి కం ప్రతి శిరో మమ, శిరశ్చ న పురశ్చ ||

(గమనిక: ఇందులో పదాలను విడదీస్తే వచ్చే అర్థం చాలా చమత్కారంగా ఉంటుంది.)

శ్లోకార్థం & చమత్కారం:

సాహిత్య జ్ఞానం (రసజ్ఞత) లేని ఒక వ్యక్తి తన ముందు కూర్చున్నప్పుడు, కవి లేదా పండితుడు పడే వేదన ఇందులో కనిపిస్తుంది.

వ్యాస్యతు (వ్యాస్యతి): నోరు తెరిచి ఆవలించడం (ఆవులించేవాడు).
ఆస్యతు (ఆస్తే): కేవలం కూర్చుని ఉండడం (జడ పదార్థంలా కూర్చునేవాడు).
గౌతమతు (గౌః + తమః): ఆవు కంటే ఎక్కువ అజ్ఞానంలో మునిగినవాడు (మూర్ఖుడు).
వ్యాళేంద్రతు (వ్యాళేంద్రః): పాము లాంటి వాడు (వినడమే తప్ప, ప్రతిస్పందించని వాడు).

రెండవ పాదం అర్థం: "తం ప్రతి సంప్రతి కం ప్రతి శిరో మమ, శిరశ్చ న పురశ్చ" సాహిత్యం లేని ఆ వ్యక్తి ముందు ఇప్పుడు నా తల దేని కోసం? నా తల ఉంది కానీ, అతని ముందు అది తల కాదు (అంటే నా పాండిత్యం అతనికి అర్థం కాదు), అతని ముందు నేను తల వంచడం గానీ, తల ఊపడం గానీ వ్యర్థం!

వ్యాస్యతున్ వ్యాళ వ్యాళేంద్ర వ్యాఘ్ర మనగ

సాహితీ రస గంధంబు చాల లేని

వాని ముందర నిపుడు నా వదన మెందు?

వనరి నట్లుగ నదియును వ్యర్థ మగును

(సాహిత్యం తెలియని వాడు ఆవలించేవాడు (వ్యాస్యతు), పాము వంటివాడు (వ్యాళేంద్ర), లేదా అడవి మృగం (వ్యాఘ్రం) వంటివాడు. అటువంటి రసజ్ఞత లేని వాని ముందు నా ముఖము (వదనము) చూపడం లేదా నా పాండిత్యం ప్రదర్శించడం వ్యర్థం.)

......

కం.

రాతిగ నుండెడి నాతియు

ప్రీతిగ జదివెను బొలుపుగ భీతియు లేకన్

నీతిగ జైతన్యముతో

ఖ్యాతిని బొందెను మెరిసెను గరిమగ జగతిన్

(రాతిబొమ్మలా ఇంట్లోనే ఉన్న ఆ ఇల్లాలు, ఏమాత్రం భయం లేకుండా ఎంతో అందంగా (చక్కగా) చదువుకుంది. తనలోని నీతి, చైతన్యములతో ప్రపంచ ఖ్యాతిని పొంది, ఈ జగత్తులో గొప్ప గౌరవంతో మెరిసింది.)

….

తే.గీ.

రాతి బొమ్మగ నుండెడి నాతి యింట

చదువు నేర్చెను విజ్ఞాన జ్యోతి వోలె

చాటె చైతన్య మున ధర చారు ఖ్యాతి

విచ్చు పూవున తావియు వెలుగు రీతి

(ఒకప్పుడు ఇంటికే పరిమితమై రాతిబొమ్మలా నిశ్చలంగా ఉన్న నాతి (స్త్రీ), విద్యను అభ్యసించి విజ్ఞాన జ్యోతిలా వెలిగింది. విచ్చుకున్న పువ్వు నుండి సువాసన లోకమంతా ఎలా వ్యాపిస్తుందో, అలాగే ఆమె తన చైతన్యంతో ప్రపంచవ్యాప్తమైన ఖ్యాతిని పొందింది.)

…

విముక్తి

ఎవరిచేతిలోనో బందీ అయిన

ఓరాతి విత్తనం

మట్టి పొరల మౌనాన్ని ఛేదించింది

తొలి అక్షరం స్పర్శించగానే

చీకటి గుహలో వెలుగుకిరణం

తాకగానే నాతిలో జీవ చైతన్యం!

రెక్కలు తొడిగిన భావం

లోకానికిప్పుడు ఓ విజ్ఞానపు జ్యోతి

ఇప్పుడు

కదలిక లేని రాయి కాదు

చైతన్యం లేని విత్తనం కాదు

చీకటిలోనే మగ్గిపోయే గబ్బిలం కాదు

నిశ్చలత్వాన్ని నిరసిస్తూ...

విశ్వపు వినీలాకాశంలో

ప్రకాశిస్తున్న ప్రపంచ ఖ్యాతి!

ఆ అడుగు

ఒక శిల... శిల్పమై

తనను తాను చెక్కుకున్న అద్భుతం!

దార్ల వెంకటేశ్వరరావు

9.4.2026

.....

మదర్ థెరీసా

తండ్రిమరణమామెదగ్గరగాచూచి

దేహవిలువనామె తెలుసుకొనియె

పసిపాప హృదయంబు పలుమార్లు విలపించి

విలపించి సత్యంబు తెలుసు కొనియె

తనజీవితంబునంతననాథలకనియు

మానవ సేవకే మలచు కొనియె

మదరుతెరీసాయె మనకున్న మదరన్న

విశ్వమంతయుకీర్తి విచ్చుకొనియె

ఆ.వె.

అమ్మలేనివారికమ్మలామారుచూ

ఆదరించెనామె అవతరించి

నట్టిదైవమోలె నరజన్మవరమని

కరుణ రూపమెత్తి కనికరించె !

(26 ఆగస్టు 2018 వ తేదీన మదర్ థెరీసా జయంతి సందర్భంగా...)

-దార్ల వేంకటేశ్వరరావు, హైదరాబాద్.

దార్ల మంజుశ్రీల వివాహవార్షికోత్సవం (18 ఆగష్టు 2018)

మాయ, వేంకటేశు మాయింటపండగై
వైష్ణవీయునృత్యమైయ్యెనయ్య
మురళిమోహనంబుమురిపించెనెంతనో
దార్లయిల్లె కళల ధరణియయ్యె

చంద్రమౌళిమానసంబంతచల్లన
మురళిమోహనుండుముచ్చటవగ
మెల్లనైనజల్లుఅల్లూరిమస్తాను
దార్లయిల్లుకళలధరణియయ్యె

పారవశ్యమయ్యె పసిపిల్లవోలెను
పుష్ప గుచ్చమౌను పుష్పిణమ్మ
కృష్ణవేణిరుచులమృష్టాన్నమొడ్డింప
దార్లయిల్లుకళలధరణియయ్యె

శ్రీధరుడుసునీలు చిరునవ్వులందించు
యెక్కుడైననేమి చక్కగొచ్చి
పాటలుండుమడుగుబడిగేఉమేశుడు
దార్లయిల్లుకళలధరణియయ్యె

చిలుకుకొనగవెన్న శ్రీపతి మారుతి
పెదవినుండుజోకుపెద్దమనిషి
రాజసంబునుండు రామప్రసాదుడై
దార్ల యిల్లు కళల ధరణి యయ్యె

సహృదయసాహితీవేత్త'బేతవోలు'

ప్రాకృతంబునందుపాండిత్యచరితుఁడు
సంస్కృతాంధ్రపద్య సవ్యసాచి
వెలుగుచున్నతెలుగుబేతవోలునిలుచు
వీరిపలుకులెల్ల విలువనుండు!

సంప్రదాయియైన సహృదయసాహితీ
వేత్త, ఆధునికత నేర్పునెరుగు
నవ్యదృష్టికలిగినట్టిదివ్యుడతడు
పేరుతెలుసుమనకు 'బేతవోలు'!

మేత కూతలవ్రాతలు మేలునిచ్చు
విశ్వవిద్యాలయమునందు వీటినెపుడు
మురిపెమునచూచుకొనుమని మురిసిపోయి
చెప్పుచుండెమరువకని చెలిమి కలిగి!

నిత్యసాహిత్యపరిశీలనిష్టపడుచు
నిత్యసాహిత్యపఠనంబుకృత్యమైన
కులమతప్రాంతములతడికుండవయ్య
మెచ్చుకొను 'బేతవోలు' యే మేలుయనుచు!
-దార్ల వెంకటేశ్వరరావు,
హైదరాబాదు
(ఆచార్య బేతవోలు రామబ్రహ్మం గార్కి తెలుగు సాహిత్యవిభాగంలో భారత రాష్ట్రపతి పురస్కారాన్ని ప్రకటించిన సందర్భంగా శుభాకాంక్షలతో... ఆచార్య దార్ల వేంకటేశ్వరరావు, యూనివర్సిటీ ఆఫ్ హైదరాబాద్)

పాండిత్య ప్రదర్శన

వల్లించుచువేదాలను

జల్లించుచుశబ్దములను జట్టులుకట్టున్

మల్లించుదురటుదృష్టిని

మెల్లంగాపండితులనిమెరయునుదార్లా!

పద్యం కోసం పద్యం

సరదాగాపద్యమునొక

పరివర్ణిద్దామనుకొని పలువిధములుగన్

సరిపడుగణములుకూర్చితి

మరిమరియడిగెడినవారిమాటకుదార్లా।

రంజాన్

సయ్యద్ భయ్యా రోజూ

నెయ్యినికలిపినహలీమునెంతగతింటిన్

వెయ్యకుచాలనినొప్పవు

నెయ్యమునెప్పుడుమరువనినేస్తముదార్లా!

బోల్డ్ హెడ్

వెంట్రుకలులేకపోయినావెఱ్ఱిమిగిలె

గుట్టుగానుండనివ్వనిగుండుమిగిలె

దువ్వెనెన్నిమార్లుకదుల్చుదురదమిగిలె

బోల్డు హెడ్డుకల్పించునే భోగమింత!

(నా ప్రియమైన శత్రువుకి ప్రేమతో అంకితం!)

నిత్యమతడుతిరుగు సత్యశోధనచేయ

పద్యరచనకతడు పరవశించు

యేదియేమియైన వేయునోగ్రంథంబు

జాతి కొరకు బ్రతుకు నీతిగాను!

వాడుచదివిననుమూర్ఖుడు

వాడుపలికనదియెవేదవాక్కనివాగున్

పాడుపడెననుచరిత్రను

వాడనుకొనునదియెచరితవాడూదార్లా!

యోగ

యోగామానవకోటికి

రోగాలకువిరుగుడిచ్చి రోజులుపెంచున్

జాగేలికమానవవా

బాగాయోచించియోగిభారతికిచ్చెన్

జాతిపిత గాంధీజీ

పోరు బందరు నగరంబు పొంగు నెపుఁడు
జగమునకుతన నామంబు జపము చేయు
నట్లు తెలిపిన బాపూజి నఁడిచి నట్టి
నేల సారంబు తనదని నేటినిజము

తల్లి పుతలిబాయ్ పుణ్యంబు, తండ్రి కరము
చందు ధైర్యంబు పెనవేయ చరితలన్ని
యు చదివె భగవద్గీతను, యోగ విద్య,
తర్క మున్యాయ శాస్త్రంబు తరువుగాను!

విద్యనభ్యసింప విధిగాను లండను
పోయినప్పటికిని, పోడు! మద్య
మాంస భోజ నాది హింసరుచులనేమి
ముట్టబోడు! గాంధి మునియవోలె!

సత్యము తనదగు కృత్యము
నిత్యము దానిని కొలుచెను నిజదైవముగా
మృత్యవు వచ్చిన వీడఁడు
సత్యహరిశ్చంద్రుఁబోలు సతతము గాంధీ!

దక్షిణాఫ్రికా దేశంబు ధరణి నందు
భార తీయులు, కార్మికు లరుదు కాగ
వారి నందరూ బెదిరించి వారి కంద
రికిని ప్రత్యేక ముగనుంచె రిపులవోలె!

చట్టము భారత కార్మిక
చుట్టమగుటకెట్టివియునుఁ జూపఁగవలెనో
యట్టివి సాక్ష్యంబులనే
పట్టుద లనుచూ పుచుండె బాధలుమాపన్

న్యాయ మైన వాద నలనిరి ప్రతివారు
గాంధి చర్యలన్ని కథలు కథలు
గాను చెప్పు కొనుచు కదిలివదిలినారు
పిరికి తనమను చలి పారి ద్రోలె!

-డా.దార్ల వెంకటేశ్వరరావు

హైదరాబాదు

ధన్యశీలి దార్ల అబ్బాయి

సీసము:

శ్రీలుపొంగెడిసీమ శ్రీకారమునుచుట్టి
భారతమిచ్చిన భవ్యసీమ
నదులన్నిచల్లన హృదులన్నిచల్లన
సశ్యరమతిరుగు శాంతిసీమ
తీయని కొబ్బరి, తినగల ఫలములు
పాడిపంటలనిచ్చు భాగ్యసీమ
దేవాలయంబులు, దివ్యాలయంబులు
జాతి, మతంబుల జనుల సీమ

తే.గీ:
అట్టి గోదావరిప్రాంతమందునుండు
కోటి సోయగంబులసీమ కోనసీమ
అందు చెయ్యేరు అగ్రహారంబు నందు
దార్ల అబ్బాయి జన్మించె ధార్మికుండు

సీసము:
ఆశ్రయించినవారినాదరించెనతడు
కల్మషంబెరుగనికరుణమూర్తి
తగువులు పడకుండదారినుంచెనతడు
ధర్మదేవతవంటి ధర్మ మూర్తి
ఆత్మ గౌరవమన్న నాతడే చూపించె
అంబేద్కరునికాతడానుయాయి
ఊరెల్లరును తన యూపిరగానెంచు తనకందరొకటను ధన్యశీలి

తే.గీ:
గ్రామ పెద్దగానున్న నిగర్వియతడు
సంఘసంస్కరణకు తొలి సమరశీలి
అగ్రహారప్రజలకయ్యెనాప్తుడతడు
అతడె దార్లఅబ్బాయియే ధరణినందు! -

తే.గీ:

నమ్ముచుంటిమి నిత్యము మమ్మువీడి
నువ్వు నిన్నువిడిచి మేము నుండలేదు
విత్తు నుండియే మొలుచును కొత్త మొక్క
జన్మ జన్మల బంధమీజన్మ నిజము !

కందము:

నాన్ననిమరువరు తనయులు
చిన్నప్పటియాస్మృతులను

చెదరక మెదలన్
మిన్నగనే వర్ధంతులు
యెన్నడునూజరుపుచుందు

రేమనకుండన్

కందము:

నాన్నొక భయమూ ధైర్యము
నాన్నొక నిజమైనవరము

నాడూనేడున్
నాన్నొక కరుణా హృదయుడు
నాన్నొక నిలువెత్తుసాక్షి

నమ్మకమునకున్

కందము:

నిన్నుస్మరించుకొనియెడి
మిన్నున మెరియుచుమురిసిన మీనామమునే
సన్నుతిచేయుచునుండును
యెన్నడు పసిడిపతకంబుయెందరిమదినో!

కందము:

అందరిబంధువునాన్నా!
అందరిమన్నలను పొందమనుచుందువుగా!
పొందుగను పసిడి పతకము
నందుకొనునునీదునామమంజలిగొనుమా!

కందము:

కరుణా హృదయుఁడు భక్తుఁడు
శరణాగతులను విడువఁడు సామాన్యుండా?
సరితూగరెవ్వరు దయకు
సురతుఁడు లంకయ్యనునది సుజనుని నామమ్ !

తే.గీ:

దార్ల అబ్బాయి సుజనుండు, ధర్మపరుడు
సంఘసంస్కర్త, సరసుడు, సమరశీల
దేశభక్తిని స్మరియించె తెలుగు శాఖ
కేంద్ర విశ్వవిద్యాలయ కేంద్రమందు!

-ఆచార్య దార్ల వేంకటేశ్వరరావు
17 జూన్ 2018

(ఫాదర్స్ డే సందర్భంగా రాసిన పద్యాలు)

తేటగీతి

మనసు మబ్బుల మెరుపులు మరల మెరిసె
తలచి మండువా లోగిళ్ళ తలుపు తడితి
ఆత్మపరమాత్మవేదననందుకొనుచు
తత్వవిద్వత్తువర్షించి తడిసిపోతి!

కందం
అందంబుగపద్యాలను
వందలకొలదిగనెవ్రాసివైభవమొప్పన్
అందరిమెప్పందుచుగో
విందునిపేరేలనయ్యపెంపుగచెప్పన్
-గోవిందుని గోవర్ధన్

నాసంతోషముగా మీ
'కాసింతపరిమళపద్యకవనముతాకెన్
వాసంతుడుగోవర్ధన్
'మీసం కల్పబ లముబలమిచ్చినద'నియెన్
-దార్ల
(పద్య సంభాషణ)

కందం

చక్షుమతి విద్య నేర్పుము
భక్షకులమది తెలుసుకొని బాలిక లెవరూ
రక్షణలేదనియనుచూ
శిక్షలు వేయమనడగరు శిశువులు దార్లా!

కందం

ఆచార్యులవారేమో
ఆచార్యవిశేషణంబునటకెక్కించెన్
ఆచార్య కలముపేరట
ఆచారముగాబిరుదులనందకుదార్లా!

కందం

ధన్యుండనుగోవర్ధన్!
అన్యంబగునదియునేమియాశించకనే
పుణ్యంబగుతీర్ధంబుల్
గణ్యంబునవన్నిచూడగలవంటివిగా!

కందం

అచ్చటి విశ్వేశ్వరుఁడే
ఇచ్చటి మార్కండుఁడయ్యె ఇచ్చటనేమీ
యెచ్చటచూచిన శివుఁడే
ముచ్చటగొలుపగనులింగముద్రనతండే!

1. ఆటవెలది

శివుని దర్శనంబు శివమని తలచంగ
ముదము గాను దార్ల, మురళి, మంజు
చంద్ర మౌళి కూడ సంతసమ్మునచేరి
కాశి పయనమునకు కదలినాము!

2. తేటగీతి

దారి శెట్టిపుష్పిణి తినదగినవన్ని
మంజుతోకలిసిబ్యాగునందునుంచి
ముడిని వేయ బహ్మతరమ్ము ముడిని విప్ప
ఎక్కినాము దానా యెక్సు ప్రెస్సురైలు

3. ఆటవెలది

చింత పండు పులుసు చిటికెడ పసుపును
జీడి పప్పు కాస్త జీల కర్ర
వేరు శనగ మొదలు వేయవలసినంత
పుష్కలంబు రుచియె పులియ హోర !

4. కందం

రుచిగా కుదరిందనుచూ
కచుడేవచ్చిన వదలను కమ్మనియమృతమ్
రుచులే చెప్ఫుచు మంజుకి
శుచిగానున్నపు లిహోర సుష్టుగ తింటిన్

కందం

పోవద్దుర 'దానా' పై
రావద్దురదాని నుండు రాక్షస మూకల్
రావచ్చునురా సీటును
పోవచ్చునదేను సీటు పోరుసలపగన్

5. కందం

పగలే చుక్కలు చూచితి

బగబగ మండుచునుయెండ భయమేపెట్టన్
జగడా లాడుచు భక్తులు
పగవారునువోలెకాశి పయనముసాగన్

కందం

గంగా హారతి వేడ్క ని
జంగా ధన్యంబుజన్మ జన్మతరింపన్
జంగాలస్వాములనూ
గంగాదేవి వెలుగుల సొగసునూ చూఁడన్

7.కందం

ఏసీగీసీచెల్లదు

టీసీ వచ్చిన నుపోవు టిచ్చటి రీతే
మూసీ మూయగకనులను
తీసే వచ్చును తలుపులు తిప్పుచునెవరో!

2. కందం

చేరితినయ్యా కాశీ
కోరి కొలువగ గణపతిని కోరితి మొదటన్
హారతినందితినది కను
లారగ దర్శించి నిన్ను అమ్మను వేడన్

కందం

తలచితి మయ్యా ముందుగ
కొలవగ ప్రమథగ ణపతిని కోరికమీరన్
పిలిచితిమయ్యానిన్నే
పిలిచినతోడనుపలికెడి ప్రియవరదుడవే!

కందం

శ్రీకాశీవిశ్వేశా!
రా! కావుమురా! వరాలరాశివి కదరా!
నాకేమియు కావలెరా?
నీకే తెలియును మరలను నిన్నడగనురా!

2. ఆటవెలది

వ్యాస మునియు శిష్య వర్గంబునకిచట
అమ్మ అన్న పూర్ణ ఆగ్ర హమ్ము
తెలిసె, తెలిసె నిచటె తెలియంగ తపమన్న
కోపతాపములనుమాపుటనియు!

ఎప్పుడు వచ్చునొ సిగ్నల్
యెప్పుడుపోవునొతెలియదుయెవ్వరుచెప్పున్
చెప్పుదురందరుగొప్పలు
తిప్పులు తప్పవు మొబైలు తీరులు దార్లా!

వచ్చితి నమ్మా మరలా
వెచ్చని భాగ్యనగరమ్మ! వెలుగులతల్లీ!
మెచ్చితినమ్మాకాశీ!
స్వచ్చతనిచ్చుచు మనసుకి శాంతినికూర్చెన్

శ్రీరామా! రాజేశూ!
మారాకనుకోరిమీరు మాతోనూ క
ళ్ళారాకాశీచూపిం
చారే! మరువము సునీత! చరితనుయెపుడూ!

యాగము చూచినదెరుఁగను
యాగము నాకొరకుఁ జరుపనాశించకలే!
రాగమున పిలిచి చండీ
యాగము కలనిజము కాగ యాగముచేసెన్

శ్రీరామచంద్రమూర్తీ!
కోరామాయాగము? నినుకోరనులేదే!
మారాత చూడలేదా?
నోరారాతమ్ముడనుచునోదార్చితిరే!

(21.02.2018 వతేదీన వారణాసిలో గల శ్రీ శంకరాచార్య ఆశ్రమం నందు జరిగిన శ్రీ శ్రీ శ్రీ చండీయాగం తర్వాత నా స్పందన ఇది. ఆచార్య చల్లా శ్రీ రామ చంద్ర మూర్తి గారు ఈ యాగంలో పాల్గొనమని నన్ను సాదరంగా ఆహ్వానించారు.)

హల్దీరాముప్యాకింగ్
జల్దీగానాగపూరుజంక్షనునందున్
హెల్దీగాకనపడగా
చల్దీఫుడ్డును భుజించు చవటెవడుండున్

దోహై యెక్కడ దేఖో
హై! హై హిందీ పలుకులు! హై ఆలూ కూ
రా! హై భక్తీ! ముక్తీ
హై! హై వీధులు యిరుకులు! హై కాశీమే!

ఎక్కినదిమొదలు రైలున
చిక్కిన దెల్లను తినునొక చిరుతవరాహమ్
కుక్కనుమించగకుక్కుచు
కక్కుటకరగక మొరుగుచు కంపునినింపున్

కిటికీనొదలడు,తియ్యడు

కిటికీతలుపులు,నిజంబుకఠినుండేమో

కిటికీమూయమనితివా

కిటికీ తీయును కుటిలుడు కీచకుడతడే!

జాషువాయిచట గడిపి జాతి,మతము
భేద భావంబు కానని గాథ లెన్ని
విన్న డోకన్నడోగాని వినగ వినగ
అదియె వారణాసినహరిశ్చంద్ర ఘాటు

ప్రముఖకవి డా.మల్లవరపు రాజేశ్వరరావు గారు నా వ్యాసాన్ని చదివి ఆశువుగా చెప్పిన పద్యాలు

మాదార్ల మనసువెన్నెల
ప్రాధాన్యతనిచ్చి కవుల పండితులను తా
నాదరము జూచి మమతా
మాధుర్యమొసంగిబ్రోచు మంజుల హృదితోన్

మధుర కవి మల్లవరపు జాన్ మధుర పద్య
కవన భావ సౌరభ్య వైభవము గాంచి
మెచ్చి మెండు సమీక్షల నిచ్చి కవుల
మనసు దోచుకున్నారు నమ్మకముగలుగ!
- మల్లవరపు రాజేశ్వరరావు22-10-2009

.................

నా ప్రియమైన విద్యార్థి మిత్రుడు గంగిశెట్టి లక్ష్మీనారాయణ తన శుభాకాంక్షలను పద్యాల రూపంలో పంపిస్తుంటాడు. అలాగే అతడు తీసుకోవడం కంటే ఇవ్వడంలోనే సంతోషాన్ని పొందుతుంటాడు. తనకిష్టమైన సంప్రదాయ సాహిత్యానికి సంబంధించిన పుస్తకాలను నాకిచ్చినప్పుడల్లా తన అభిప్రాయాల్ని పద్యాల్లో రాసి ఇస్తుంటాడు. ఆ ఆత్మీయతను కూడా ఇక్కడ పంచుకోవాలనుకుంటున్నాను.

...............

విజయదశమి సందర్భంగా నాకు 23 -10- 2015 న గంగిశెట్టి లక్ష్మీనారాయణ రాసి పంపించిన శుభాకాంక్షల పద్యం

ఆ.వె. దార్లవంశదీప ధారియె గురువులు

వేంకటేశ్వరాఖ్యు విదిత బుధులు

విజయదశమినాడు విజయమొసగు మీకు

వేదవేద్యుడైన వేంకట పతి.

భవ్యముగుండెడిరీతిని
అవ్యవహితముగ విమర్శ అధ్యాపనచే
సవ్యముగతీర్చిదిద్దెడి
మీవ్యవహృతికై' విమర్శ' మెరుపిచ్చెద'భా'!

-గంగిశెట్టి లక్ష్మీ నారాయణ, పరిశోధక విద్యార్థి, సెంట్రల్ యూనివర్సిటి, హైదరాబాదు.

02-12-2019

(మా విద్యార్థి గంగిశెట్టి లక్ష్మీ నారాయణ ఒక పుస్తకాన్ని నాకు బహూకరిస్తూ రాసిన పద్యం.
భావం: నిత్యం మా పై కరుణను ప్రసరించే మీరు, విమర్శ పాఠాలను నవ్యమైన పద్ధతిలో బోధిస్తారు. మీరు నిరంతరం చదివే విమర్శ అధ్యయన విలక్షణతకు సంతసించి, ఈ గ్రంథం మీకు మరింత మెరుపునిస్తుందని ఆశిస్తూ 'ఆంధ్ర సాహిత్య విమర్శ- ఆంగ్ల ప్రభావం' అనే గ్రంథాన్ని మీకు సమర్పిస్తున్నాను.... మిత్రమా ధన్యావాదాలు)

ఆ చిరునగవు, ఆ మృదు భాషణంబు
ఆ పఠనదీక్ష ఆ పాఠమాలపించు
రీతియంతయునూతనరీతియగుచు
సంతసమునిచ్చు వేంకటేశ్వరుని సాక్షి!
-దువ్వ రత్నాకర్

ఆ చిరునగవు, ఆ మృదు భాషణంబు
ఆ పఠనదీక్ష ఆ పాఠమాలపించు
రీతియంతయునూతనరీతియగుచు
సంతసము దార్ల వేంకటేశ్వరుని యుక్తి
-దువ్వ రత్నాకర్ ( పరిశోధక విద్యార్థి, ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం, విశాఖపట్టణం) ఇతడు మా సెంట్రల్ యూనివర్సిటిలో ఎం.ఏ. తెలుగు చదివాడు.

వారిదపంక్తులమధ్యన
తీరుగనేవెలుగుచుండుదినకరుభంగిన్
పోరలు నిలిపిరి దార్లను
కూరిమితోదారిచూపు గురువరుడనుచున్.

-గోవిందుని గోవర్ధన్

( మా విద్యార్థి డా.సుమన్ పంపిన ఫోటో చూసి, మా మిత్రుడు తెలుగు అధ్యాపకుడు గోవిందుని గోవర్ధన్, తెలుగు అధ్యాపకుడు, డిగ్రీకళాశాల, మహబూబ్ నగర్ వర్ణించిన పద్యం... ఇద్దరికీ ధన్యవాదాలు)

సతితోపతియొక సెల్ఫీ
గతజన్మల బంధమదియె కనపడసాగెన్
పతితోఫోజులనిచ్చిన
సతినీపతినీ కలుపుట సరదా స్వాతీ!

-స్వాతి, IMA Telugu

విష్ణుమూర్తియు లక్ష్మియు వివశమవుచు
శేష పాన్పుపైనుండువిశేషరీతి
దార్ల దాంపత్య దృశ్యమే ధరణి నుండె
కురిసెనే స్వాతి చినుకులు కూర్మి కలిగి!

-స్వాతి, IMA Telugu

శేష పాన్పుమీద శయనించు మూర్తిలా
పడవ మీద 'దార్ల' పవ్వళించె
పాదసేవచేయ పతిసేవ కేతెంచె
సతియ దృశ్యమైన సాక్ష్యమిదియె

-స్వాతి, IMA Telugu

మీ నిరవధిక నిరవద్య పద్యం
ప్రభాత హృదయ హృద్యం.
ఈ కథ ...బాల్యాన్ని , బలపాన్ని ,
తలపులను , పలకలను , వలపల గిలకలను గుర్తుకు తేగా .....
మది మనోహర సరోవర మానస సంచారం అమ్మ చెట్టు -
ఊహల్లో తేలించి , ఉర్రూతలూగించి ,
బాల్యాన్ని ఉట్టిపడేసేలా,
ఆబాలగోపాలాన్ని కట్టిపడేసేలా ఉన్నదే !
ఈ అమ్మచెట్టు - ఊడలు సాచిన పిల్లల మఱ్రిలా శైశవ గీతికలలో నాటుకుపోయెనే..
మతులు , స్మృతులు ,
స్మరణలు , స్పురణలు ఎన్నో .... ఎన్నెన్నో....
-గురవయ్య, MA telugu
(మావిద్యార్ధి స్పందన... ధన్యవాదాలు మిత్రమా)

..............

నాకు ఈ యేడాది (2016) హైదరాబాదు విశ్వవిద్యాలయం వారి ఛాన్సలర్ అవార్డు వచ్చిన సందర్భంగా డా. పి.అప్పారావు రాసి పంపించిన ఒక కవిత. డా. అప్పారావు ప్రస్తుతం ఐఐఐటిలో అధ్యాపకుడుగా పనిచేస్తున్నారు.

నెమలి కన్నుల లాంటి రంగుల జీవితంలో ...

ఎన్ని ఎత్తులు... ఎన్ని పల్లాలు...

ఎత్తుకు ఎదిగిన ప్రతిసారీ భయమే

ఎవరు పల్లంలోకి తోసేస్తారోనని

పల్లంలోకి పడిపోయిన ప్రతిసారీ భయమే

అంత ఎత్తుకు మళ్ళీ ఎదగగలనా అని...

పడుతూ ... లేస్తూ ...

లేస్తూ ... పడుతూ ...

ఈ రోజు ఇలా... నిజమా? కలా? అని అనిపించేలా

దార్ల ‘దర్పణం’

లెక్కకందని పరిచయాలు

లెక్కించలేని కరచాలనాలు

ఎత్తున ఉన్నప్పుడు పడదోసినవి ఎన్నో

పడిపోయినప్పుడు పైకి లేపినవి కొన్నే

బాల్యంలో నడక నేర్వడానికి ఎన్ని సార్లు పడ్డామో... ఎన్ని సార్లు లేచామో...

ఇప్పుడే అర్ధమవుతుంది.

దార్ల దారుల్లోకి తొంగి చూశాక

అయినా ఆగలేదు ... ఆతని ప్రయాణం

ఎప్పుడూ ఆపలేదు చూస్తున్న... ఆతని నయనం

ఎన్నో మైలురాళ్ళు దాటుకుని... దాటుకుని

దాటాలనుకున్న తీరాన్ని దాటి ఇప్పుడు ఇలా...

నిలువెత్తు విజయంలా ... దార్ల

చెప్పేవానికి వినే వాడు లోకువో కాదో నాకు తెలియదు

కానీ,

చెప్పినంత తేలిక కాదు వినడం

విన్నంత తేలిక కాదు చేయడం

చేసినంత తేలిక కాదు చెప్పడం

కెరటం ఆదర్శం అంటాం

పడినప్పుడు లేవాలి అంటాం

పడితే కానీ తెలియదు లేవడం ఎంత కష్టమో

లేస్తే కానీ తెలియదు పడిపోవడం ఎంత నరకమో

పడిలేచే వాళ్ళకు కానీ తెలియదు జీవితం ఎంత ....

పడడం...లేవడం...

చూస్తున్న కెరటం అందంగానే ఉంటుంది

కెరటాన్ని స్పృశిస్తే కానీ తెలియదు

అంతా ఆర్ద్రత అని...

అలాంటి కెరటమే దార్ల

ఎన్ని దారుల్లో దార్ల దిక్సూచిగా మారారో...

ఎన్ని హృదయాల్లో దార్ల శిలాఫలకమై నిలిచారో ...

ఎన్ని అస్వస్థలకు దార్ల స్వస్థతనిచ్చే ఔషధమైనారో...

ఎందరికి పుస్తకమయ్యారో...

ఎందరికి మస్తిష్కమయ్యారో...

ఎందరికి వ్యక్తిత్వ వికాసమయ్యారో...

ఎందరికి భవిష్యత్ ప్రణాళికయ్యారో ...

ఎందరికి బ్రతుకుతెరువయ్యారో...

ఎందరికి బ్రతుకయ్యరో...

ఆయన ఆయనగా ఉంటూనే

ఎంతగా పరిణామం చెందారో

ఎన్ని సార్లు పరిణామం చెందారో

‘డార్విన్’ పరిణామ సిద్ధాంతమ్ ఇలానే ఉంటుందేమో

ఏమో... ఇప్పడు నాకు మాత్రం

‘దార్ల’ పరిణామ సిద్ధాంతం

కనిపిస్తుంది... వినిపిస్తుంది... చదవాలనిపిస్తుంది... చదివించాలనిపిస్తుంది.

ఇప్పుడు దార్ల మామూలు మనిషి కాదు

దార్ల ఒక సిద్ధాంతం

మార్పు సహజం అంటాం ఎంత సహజంగానో ...

మారుతుంటే కానీ తెలియదు మార్పు సహజమో ... అసహజమో...

సహజాసహజాల మధ్య నలిగిన నిలువెత్తు మనిషికి నిదర్శనమే దార్ల.

శక్తి నిత్యత్వ నియమం

E = mc2

ఏదో చదివేశామ్ ... ఏదో రాసేశామ్ ...

శక్తిని ఎవరూ సృష్టించలేరు, శక్తిని ఎవరూ నాశనం చేయలేరు

ఇప్పటికీ అర్ధం కాని నియమం

దార్ల ఇప్పుడు ఒక శక్తి నిత్యత్వ నియమం

అందులో... ఆయనలో

శక్తిని ఎవరూ సృష్టించలేరు... ఎవరూ నాశనం చేయలేరు

ఇప్పుడు దార్ల మామూలు మనిషి కాదు

దార్ల ఒక నియమం

అప్పుడే ... ఆ నియమాన్ని చదివినప్పుడే

దార్ల మాకు తెలుసుంటే...

భౌతిక శాస్త్రం మాకు బహుతిక్క శాస్త్రం అయ్యేది కాదేమో...

అయిన వాళ్లని, కానివాళ్ళని దాటుకుని

అయిన వాళ్ళు కానివాళ్ళుగా మారుతుంటే

కాని వాళ్ళని అయిన వాళ్ళగా మార్చుకుంటూ

అందరూ బాగుండాలని, అందులో తానుండాలని

అందరూ నాకుండాలని, అందరికి నేనుండాలని

అవమానాలు, ఆవేదనలు బాధిస్తున్నా

ఆర్తనాదాలని అంతరాంతరాళాల్లోనే దాచుకుని

అందరివాడిగా మారిన మా అసోసోయెట్ ప్రొఫెసర్ దార్ల

ఇప్పుడు రెక్కలు విప్పిన సీతాకోకచిలుకలా కనిపిస్తున్నారు

రహస్యద్వారాల రాగబంధాలున్న

పల్లెటూరి జ్ఞాపకంలా పలకరిస్తున్నారు.

కన్నీళ్లు ఎంతో విలువైనవి అంటారు

నేను కళ్ళారా చూడలేదు కానీ,

ఆయన కళ్ళల్లో ఎప్పుడూ కన్నీళ్లే ఉంటాయనిపిస్తుంది

ఎందుకంటే,

విలువైనవి విలువైన వాళ్ళ దగ్గరే ఉంటాయి కదా!

అయినా...

కొత్తది పొందిన ప్రతిసారి కన్నీళ్లే... పాతది తలచుకుంటూ...

కన్నీళ్లే ఆనంద భాష్పాలా? ఆనందభాష్పాలే కన్నీళ్ళా?

పేరు ఏదైతేనేం మొత్తం మీద నీరే కదా!

అవార్డులూ రివార్డులూ ఏదైతేనేం

వరించేది విలువలున్న వారిని, విలువైన వారినేకదా!

కప్పలు, కుందేళ్ళు

పాములు, వానపాములు

బొద్దింకలు.... సీతాకోక చిలుకలు

మృదువైన మందారాలు ...

కఠువైన ఉమ్మెత్తలు ...

అడ్డుకోతలు... నిలువు కోతలు...

ఎన్ని నేర్పిందో బయాలజీ

ఇప్పుడు ప్రయోగాలు మొదలుపెట్టేసింది

నాటి, నేటి విద్యార్ధి వ్యవస్థ

మాట్లాడని వాటినేం కోస్తాం అడ్డంగా అయినా నిలువుగా అయినా

అందుకే ఎదిగిన

ఆధునిక, అనాగరిక వ్యవస్థ మనుషుల్నే కోసేస్తుంది ...

ఒక చుండూరు, ఒక కారంచేడు, ఒక కంచికచర్ల, ఒక ప్యాపిలి ...

ప్రాంతం ఏదైతేనేం... కోతలు ఒకటే కదా

శారీరకంగా అయినా మానసికంగా అయినా...

అందుకే తెగించి నడుంబిగించి నడక సాగించి

ఆ కోతల్ని రాతల్లో చూపించి

అడుగడుగునా చైతన్య దీప్తుల్ని వెలిగించి

అగ్నిపర్వతాలను రగిలించి

ఎగ్జిస్టెస్న్ లను, ఐడెంటిటీ లను పరిచయం చేయడానికి

ప్రతి అక్షరాన్ని పదునుపెట్టి వదిలే వ్యక్తిగా...

దార్ల అందరికీ తెలిసిపోతున్నారు

ఆయన కూడా ‘బయాలజీ’ చదివే ఉంటారు

అందుకే ఇప్పుడు ఆయన చాలా మందికి ‘భయాలజీ’ అయ్యారు

అమ్మ ఉన్నంత వరకు ఆకలి విలువ తెలియదంటారు

నాన్న ఉన్నంత వరకు బాధ్యత విలువ తెలియదంటారు

మెకానికల్ లైఫ్స్...

కమర్షియల్ మైండ్స్...

అపార్టుమెంట్ జీవితాలు...

ఈ నేపథ్యాల నేపథ్యంలో విలువకు అర్ధం కూడా తెలియదంటారు

నరం లేని నాలుక కదా ఎన్నయినా మాట్లాడుతుంది

కాకరకాయని కీకరకాయ అంటున్నాం కదా

ఇది కూడా అంతే...

విలువలు ఎక్కడికీ పోవు

స్వార్ధం, కోపం, ప్రేమ, పగ, ఆవేశం, ఆలోచన ....

ఇవన్నీ ఎలానో విలువలు కూడా అలానే....

సందర్భాన్ని బట్టి బయటకు వస్తుంటాయి

ఇంకా విలువలు పోలేదు అనడానికి

పోవు అనడానికి

నిలువెత్తు నిదర్శనం

దార్ల అక్షరాలు

అవును ...!

తెలిసిన అక్షరాలే

విన్న పదాలే

చదివిన వాక్యాలే

కానీ

ప్రతి అక్షరంలో పరిణితి

విలువలకి కూడా వలువలు ఉన్నాయని చెప్పటానికి ఇవి చాలావూ...!

వలువలు ఉన్న విలువలు మనకూ ఉన్నాయని చెప్పడానికి

ఒక్క అక్షరం చాలదూ....!

అలాంటి అక్షరాలని లక్షల కొలది చెక్కిన దార్ల రచనలు

ఆకలిని అమ్మ ఉండగానే

బాధ్యతని నాన్న ఉండగానే

విలువలని విలువైన వాళ్ళు ఉండగానే

తెలియపరుస్తుంది

పోయాక తెలుసుకున్నా ప్రయోజనం ఉండదు కదా...!

అందుకే ఆయన ఎన్ని పుస్తకాలు రాసినా

ఆయన జీవిత పుస్తకానికి

నేను పెట్టుకున్న శీర్షిక ‘విలువలు’

ఆకాశం పడిపోతుందా?

భూమి బ్రద్దలవుతుందా?

సముద్రం ఇంకి పోతుందా?

అగ్ని ఆరిపోతుందా?

గాలి గమనం ఆగిపోతుందా?

వీటిలో ఏది జరిగినా ... ఊహించలేము కదా!

దార్ల ఇప్పుడు అందని ఆకాశం

దార్ల ఇప్పుడు అవని ఆనందం

దార్ల ఇప్పుడు అంతులేని సముద్రం

దార్ల ఇప్పుడు ఆరిపోని అగ్ని నేత్రం

దార్ల ఇప్పుడు అంతుచిక్కని గాలి గమనం

ఇప్పుడు చెప్పండి

ఎవరు పడగొట్టగలరు ఆకాశాన్ని

ఎవరు బ్రద్దలు గొట్టగలరు అవని ఆవేశాన్ని

ఎవరు ఇంకించగలరు అంతులేని సంద్రాన్ని

ఎవరు ఆర్పగలరు అగ్నినేత్రాన్ని

ఎవరు ఆపగలరు గాలి గమనాన్ని

పంచభూతాలని తనలో నింపుకున్న

ప్రణయ, పళయ స్వరూపుడుగా

ఇప్పుడు దార్ల ...

అక్షరాల ఆయుధాలతో మహిషాసుర మర్ధని చేస్తున్నారు

తెగిపడిన ఏకలవ్యుడి వేలుని

తిరిగి అతికించుకుని...

తిమిరంపై సమరాన్ని ప్రకటిస్తున్నారు

వీర తిలకం దిద్దాలి కదా !

వీర గంధం పూయాలి కదా !

కుక్కలు అరుస్తూనే ఉంటాయి

నక్కలు కూస్తూనే ఉంటాయి

రాబందుల రెక్కల చప్పుడు వినిపిస్తునే ఉంటుంది

ముళ్ళ దారుల నీడ ముందే ఉంటుంది

రాళ్ళ వర్షం పడుతూనే ఉంటుంది

రాలుగాయి మాటలు తగులుతూనే ఉంటాయి

అన్నీ మన చుట్టూనే ఉంటాయి కదా!

తప్పదు మరి...

తప్పించుకోలేము మరి...

అవి తగిలితేనే కదా

మనలోని శిల శిల్పమయ్యేది

మనకు మనం శిల్పి అయ్యేది

దెబ్బలని ఒడిసి పట్టుకుని

నొప్పులని పంటి బిగువున పెట్టుకుని

ఎన్నో పీడకలలను పగలుగొట్టుకుని

తనలోని శిలని బద్దలు కొట్టుకుని

శిల్పి అయ్యారు దార్ల

ఎన్నో శిలలను శిల్పాలుగా మార్చినా

ఆయన దాహార్తి తీరలా! ( ఇంకా ఉంది)

-డా. పంతంగి అప్పారావు ( అధ్యాపకుడు, రాజీవ్ గాంధీ వైజ్ఞానిక సాంకేతిక విశ్వవిద్యాలయం, నూజివీడు, ఆంధ్రప్రదేశ్)

మధురకవి మల్లవరపు జాన్ స్మారక సాహితీ పురస్కారము అందుకొనుచున్న

డాక్టర్ దార్ల వెంకటేశ్వరరావు గారికి

అభినందన

తే. ఏడు కొండల శ్రీ వెంకటేశ్వరుండు

కేంద్ర యూనివర్సిటీయందు కీర్తిగన, స

హాయక ప్రొఫెసరుద్యోగ మందునున్న

వెంకటేశ్వరరావున్న దీవించు గాక!

సీ. కన పెదనాగమ్మ ఘనులు లంకయ్య దం

పతుల గారాబాల సుతుడితండు

‘దార్ల’ సద్వంశ సుధాబుధి ప్రభవించె

సౌశీల్య గుణయశః చంద్రుడితడు

మమత సద్గుణరాసి మంజుశ్రీని రిణ

యంబాడి మురియు సౌఖ్యాకరుండు

చేయెత్తి దీవించె చెయ్యోరు పొత్తిళ్ళు

ప్రభవించి మించిన భాగ్యశాలి

అలరు కోనసీమల యందు నడుగుబెట్టి

మేల్మి భానోజిరాయరు మేటికావె

జీల నభ్యసించెను విద్య శ్రేష్టముగను

మట్టిలో మాణిక్యము దార్ల మాన్యుడవని

జ్ఞానానంద కవీంద్రు నుత్తమ గుణానందున్ సుకీర్తిద్యుతుల్

జ్ఞానాంబోధిని ‘నమ్రపాలి’ పయి జ్యోత్స్నారాణి యాధ్వర్య మం

దే, నాణ్యంబుగ నీకు నిచ్చెగద! నాదేశంబు యం.ఫిల్ ను, సు

జ్ఞానాత్ముండగడించి నావ మిత ప్రజ్ఞన్ వెంకటేశుండవై

తే. దళిత సాహిత్య మందు నుత్సాహముగను

కృషిని సల్పిన యుద్ధండ ఋషివి నీవు

‘జాను’ కవి సాహితీ పురస్కారము, వరి

యించె దార్ల గుణాఢ్య! శ్లాఖింతు నిన్ను

తే. రాజ్యలక్ష్మి, జయంతి వరాన్వయుండు

రామయాఖ్యుని, బానోజి రామరుసుని

స్మారక యవార్డు లనుఁ బొంది స్వచ్ఛకీర్తి

వందితుడ వెంకటేశ్వరావ్, ప్రధితయశుడు

సీ. అర్పించితివి గదా! నలరముప్పది రెండు

పరిశోధనాపత్రములను దీర్చి

వాఙ్మయ ద్రావిడ ప్రత్యేక పత్రికల్

నలుబదైదు విమర్శనల వెలుంగ

మాదిగ చైతన్య మరియు స్మృతుల

దృక్పధంబు లిమ్ముగవ్రాసె ధన్యముగను

సాహితీ మూర్తుల సద్యస విబుధుల

మూర్తి మత్వంబుల స్పూర్తి నిడుచు

తే. డాక్టరంబేద్కరు కృషిగాఢముగవరించి

భావతూణీరముల తోన భాగ్యదళిత

జీవనుల సమాన చరిత జెప్పితీవు

దార్ల వెంకటేశ్వర రావ్ యదార్ధముగను

తే నీదు ఆధ్వర్య మందు తొమ్మిది పి. హెచ్చి డీ

లను పదునాలుగు ఎంపివీలను జయ

ముగను జేయించి విద్యార్ధుల్ మోదమలర

జేసితిరి నుపన్యాస సంజీవమనగ

తే. వివిద దళిత పత్రకలను వేడ్కతోడ

వ్రాసి సంపాద కత్వాన భాసిలంగ

రచనగావించి సత్కీర్తి రాజసమున

పొంది నాడవు దార్ల ప్రఫుల్ల ముగను

తే. మెచ్చి యిచ్చె సాహితి కృషి మెలత నిన్ను

తెలుగు యూన్వర్శిటీ ప్రశంసలను సలిపి

కీర్తి యను పురస్కారమఖిల జగంబు

దార్ల వెంకటేశ్వరరావుద్దండు బొగడు

విజయవాడ రచన

తేది 10.04.2016 సాహితీరత్న-మధురకవి

డాక్టర్ మల్లవరపు రాజేశ్వర రావు

ఎ ఎన్ యు పురస్కార గ్రహీత – ఒంగోలు

(ఛందోబద్దంగా రాసే పద్యాలన్నీ అభ్యాసం కోసం రాస్తున్నవే. దీన్ని బట్టి నా దృక్పథాన్ని, నా పాండిత్యాన్ని మూల్యాంకన చేసే ప్రయత్నం చెయ్యొద్దని మనవి. ఇవి సరదాగా రాస్తున్న పద్యాలు. నా సీరియస్ భాావాలన్నీ వ్యాసం, వచనకవిత్వంలోనే ఉంటాయని గమనించవలసినదిగా కోరుతున్నాను... మీ దార్ల వెంకటేశ్వరరావు)

పద్య ప్రయోగం

కావ్య నిర్వచనం - తేటగీతి

శ్లోకార్థం & చమత్కారం:

​విముక్తి

కామెంట్‌లు లేవు:

విముక్తి