ఇందిరా ధన్ రాజ్ గిరి మరణం.. వారికి నా నివాళులు.

 ఇందిరా ధన్ రాజ్ గిరి మరణించారని ఈనాడు దినపత్రిక (14.1.2026)లో ఒక వార్త చదివాను. ఆమెకు గుంటూరు శేషేంద్ర శర్మ గారంటే చాలా ఇష్టం. ఆయన సాహిత్యాన్ని ప్రచారం చేయడంలో ఆమె ఎంతో కృషి చేశారు. యూనివర్సిటీ ఆఫ్ హైదరాబాద్ లో అనేక డిపార్ట్మెంట్ లలో స్మారకోపన్యాసం జరిగేలా నిధులను కూడా సమకూర్చారు. వారి మరణానికి వివాళ్ళులు తెలియజేస్తున్నాను. 

ఈనాడు దినపత్రిక, 14.1.2026 సౌజన్యంతో 

5.12.2022 వ తేదీన స్కూల్ ఆఫ్ హ్యమానిటీస్, యూనివర్సిటీ ఆఫ్ హైదరాబాద్ లో గుంటూరు శేషేంద్ర శర్మ గారి స్మారకోపన్యాసంలో భాగంగా సంస్కృత శాఖ వారు ఒక ప్రత్యేక ఉపన్యాసాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. కొలంబియా విశ్వవిద్యాలయం ఆచార్యుడు సుదీప్త కవిరాజ్ ఈ ప్రత్యేక ప్రసంగాన్ని చేశారు. ఈ సందర్భంగా ఆయనతోపాటు గుంటూరు శేషేంద్ర శర్మ గారి భార్య ఇందిరా ధనరాజ్ గిరి గారు కూడా సమావేశంలో పాల్గొన్నారు. 

ఈ సందర్భంగా వారితో కలిసి తీసుకున్న ఫోటోలు

...

ప్రఖ్యాత హిందీ, ఆంగ్ల కవయిత్రి, ప్రసిద్ధ కవి గుంటూరు శేషేంద్ర శర్మ జీవన సహచరి రాజకుమారి ఇందిరాదేవి ధన్‌రాజ్‌గిర్‌ (96) ఇకలేరు. తిరిగిరాని లోకాలకు మన రాజకుమారి! 

కొద్ది రోజులుగా అనారోగ్యంతో బాధపడుతున్న ఆమె మంగళవారం సాయంత్రం 5.30 గంటలకు జ్ఞాన్‌ బాగ్‌ ప్యాల్‌సలో తుదిశ్వాస విడిచారు. నివాళులు...శ్రద్దాంజలి !

   🌿🌺🌿🌺🌿🌺🌿🌺🌿🌺🌿🌺🌿

నిజాం ఆస్థానంలో ప్రముఖ ప్రభువులలో ఒకరైన రాజా ధనరాజ్ గిర్ కుమార్తె, ఇందిరా దేవి ఆస్థాన సంస్కృతి, దాతృత్వం మరియు లేఖలతో చాలా కాలంగా సంబంధం కలిగి ఉన్న వంశానికి చెందినవారు. ఆమె దివంగత కవి గుంటూరు శేషేంద్ర శర్మ భార్య మరియు ఆమె జీవితంలో ఎక్కువ భాగం ఎనిమిది ఎకరాల జ్ఞాన్ బాగ్ ప్యాలెస్‌లో గడిపారు, దీనిని ధన్ రాజ్ గిర్ ప్యాలెస్ అని కూడా పిలుస్తారు, ఇది 165 సంవత్సరాల పురాతన ఎస్టేట్, ఇది హైదరాబాద్ కులీన గతానికి మిగిలి ఉన్న కొన్ని చిహ్నాలలో ఒకటిగా మిగిలిపోయింది.

చిత్రకారిణి మరియు కవయిత్రి అయిన ఆమె సజీవ జ్ఞాపకాల అధికారంతో రాసింది. ధన్‌రాజ్ గిర్ కుటుంబాన్ని గోస్వామి రాజా సంప్రదాయంలోని పండితులు. ఈ సమాజం మతపరమైన ఆదేశాలు, ఆర్థికం మరియు నిజాం కోర్టు మధ్య వారధిగా ఉన్నారు. హైదరాబాద్‌లోని గోస్వామి కుటుంబాలపై చరిత్రకారుడు కరెన్ లియోనార్డ్ చేసిన పరిశోధన వంశపారంపర్యాన్ని నగర సామాజిక మరియు సాంస్కృతిక ఉన్నత వర్గాలలో ఉంచుతుంది. వారి వలస మార్గాలు, కోర్టు పాత్రలు మరియు దక్కన్‌లో దీర్ఘకాల స్థిరనివాసం గురించి గుర్తించింది. 

.....

1930, ఆగస్టు17న నిజాం సంస్థాన సలహాదారుడు రాజా ధన్‌రాజ్‌గిర్‌, రాణి ప్రమీలా దేవిలకు ముంబైలో ఇందిరా దేవి జన్మించారు.చిన్నతనంలోనే హైదరాబాద్‌కు వచ్చారు. ఇక్కడే మెహబూబియా బాలికల పాఠశాలలో హైస్కూల్‌ విద్య అభ్యసించారు. అనంతరం ఆమె ఇల్లు జ్ఞాన్‌ బాగ్‌ ప్యాలెస్సే ఆమె విద్యాలయంగా మారింది. ఇక్బాల్‌ ప్రేరణతో చిన్న వయసులోనే సాహిత్యాభిమానిగా మారారు. తొమ్మిదో ఏటనే రచనలు రాయడంప్రారంభించారు.

......

ముంబై, పూణె, ఊటీ, హైదరాబాద్‌ నగరాల్లో వీరికి రాజ ఠీవీని ప్రతిబింబించే అందమైన ప్యాలె్‌సలున్నాయి. హైదరాబాద్‌ వారసత్వ కట్టడాల్లో ఒకటైన జ్ఞాన్‌ బాగ్‌ ప్యాలెస్‌ వీరి పూర్వీకులు యూరోపియన్‌ శైలిలో 1890లో నిర్మించారు. తండ్రి రాజా ధన్‌ రాజ్‌గిర్‌ సాహిత్యాభిమాని కావడంతో బాల్యం నుంచి ఆంగ్ల, హిందీ, ఉర్దూ, మరాఠా సాహితీవేత్తలతో ఆమెకు పరిచయం ఏర్పడింది.

....

ఇందిరా దేవి ధనరాజ్‌గిర్ జననం 17 ఆగస్ట్ 1930లో జరిగింది. రాజకుమారి ఇందిర గా ప్రసిద్ధి చెందిందారు భారతదేశంలోని హైదరాబాద్‌కు చెందిన ఇండో-ఆంగ్లియన్ కవయిత్రి, ఫోటోగ్రఫీ ఔత్సాహికురాలు. ఆమె 1973 సాహిత్యంలో నోబెల్ బహుమతికి నామినేట్ చేయబడింది.

.....

పరోపకారి అయిన రాజా ధనరాజ్‌గిర్జీ బహదూర్, అతని భార్య రాణి ప్రేమిలా దేవికి ఇందిర జన్మించారు. ఆమె తండ్రి హైదరాబాద్‌లో అనేక పాశ్చాత్య ఆలోచనలు, ఆట క్రికెట్‌ను పరిచయం చేసినందుకు ప్రసిద్ది చెందారు, హైదరాబాద్ నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ కోర్టుకు సేవ చేశారు. ఆమె నలుగురిలో పెద్ద కుమార్తె, ఆమె ఇంటి వద్ద ఆంగ్ల గవర్నెస్ ద్వారా శిక్షణ పొందింది. ఆమె తాత, రాజా సాహెబ్ నర్సింగ్‌జీ బహదూర్, "దక్షిణ రాక్‌ఫెల్లర్‌గా" పరిగణించబడ్డారు.ధనరాజ్‌గిర్లు బొంబాయి, హైదరాబాద్, పూనాలలో రాజభవనాలను కలిగి ఉన్నారు.

......

చిన్న వయస్సులో, ఇందిర ప్రభావవంతమైన వ్యక్తులను కలుసుకుంది: ఆమె హైదరాబాద్‌కు రెండుసార్లు ప్రధాన మంత్రిగా పనిచేసిన కిషన్ పెర్షాద్‌తో క్యారమ్ ఆడింది, మీర్ యూసుఫ్ అలీ ఖాన్, సాలార్ జంగ్ III ఆమె మొదటి పుట్టినరోజున ఆమెకు షెట్‌ల్యాండ్ పోనీని బహుమతిగా ఇచ్చాడు, ప్రముఖ కవుల యొక్క పారాయణాలను విన్నారు. అల్లామా ఇక్బాల్ ఆమెను కవిత్వంతో నిమగ్నమయ్యేలా ప్రేరేపించారు.

.......

1940ల చివరలో, ఆమె కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా, ప్రోగ్రెసివ్ రైటర్స్ మూవ్‌మెంట్ సభ్యుడు మఖ్దూం మొహియుద్దీన్‌తో స్నేహం చేసింది. కొంతకాలం, మొహియుద్దీన్ తన వామపక్ష అభిప్రాయాల కారణంగా 

రాజా ధనరాజ్‌గిర్ పార్టీలకు హాజరుకావడం మానేసింది. అయినప్పటికీ, మొహియుద్దీన్ జ్ఞాన్ బాగ్ ప్యాలెస్‌ను క్రమం తప్పకుండా సందర్శించే వారు. ది సియాసత్ డైలీలో ఇందిర యొక్క ఒక కవిత, మఖ్దూం మొహియుద్దీన్ వారి ఫోటోలు పక్కపక్కనే ప్రచురించబడ్డాయి. అది అతని గొప్ప అవమానానికి గురి చేసింది, తరువాతి ఒక "మహారాణి" తో స్నేహం కలిగి ఉన్నందుకు తన సహచరుల చేతిలో చాలా బాధపడ్డారు.

▪️ఇందిరా దేవి ధనరాజ్‌గిర్ గారి సాహిత్య వృత్తి.....

అల్లామా ఇక్బాల్, గాలిబ్, శ్రీ అరబిందో రచనల నుండి ప్రేరణ పొంది జ్ఞాన్ బాగ్ ప్యాలెస్‌లోని పచ్చిక బయళ్లలో రాజ్‌కుమారి ఇందిర తనకు తానుగా టైప్ చేయడం నేర్పింది, ఉర్దూలో ద్విపదలు కంపోజ్ చేయడం ప్రారంభించింది. తన యుక్తవయస్సు నుండి, ఇందిరా ఫోటోగ్రఫీ పట్ల ఆసక్తిని కలిగి ఉంది, మంచి ఫోటోగ్రాఫ్‌ల సేకరణను ప్రారంభించింది, అవి పుస్తకంలో పంచుకోవడం విలువైనవని ఆమె చెప్పారు.

.....

1945లో, రాజకుమారి ఇందిర హైదరాబాద్ ప్రధాన మంత్రి కిషన్ పెర్షాద్ మేనల్లుడు అయిన శ్రీకిషన్ సేథ్‌ను వివాహం చేసుకున్నారు కానీ అతను వైవాహిక జీవితానికి పనికిరాని వ్యక్తి కావడం వలన వారి వివాహం నిలువలేక పోయింది. వివాహం అయిన కొద్దిరోజుల్లోనే ఆమె శ్రీకిషన్‌తో గొడవపడి అతని నుండి విడిపోయింది. ఆమె కుటుంబ సభ్యులకు మరియు బంధువులు కూడా అందుకు సమ్మతించారు 

......

1964లో, ఆమె మొదటి కవితా సంపుటి ది అపోస్టల్ 

పేరుతో ప్రచురించబడింది, తర్వాత రిటర్న్ ఎటర్నిటీ అండ్ ఇయర్నింగ్స్, అదర్ పోయమ్స్ వరుసగా 1965, 1966లో ప్రచురించబడ్డాయి. ఈ సమయంలో, ఆమె తన చుట్టూ ఉన్న కవుల సమూహాన్ని సృష్టించింది, జ్ఞాన్ బాగ్ ప్యాలెస్‌ను స్థానిక కవుల కోసం మార్చింది, ఇందులో ఆమె కాబోయే భర్త గుంటూరు శేషేంద్ర శర్మ, అజీజ్ కైసీ, మఖ్దూం మొహియుద్దీన్, జ్వాలాముఖి ఉన్నారు, కవిత్వాన్ని కలవడానికి, చదవడానికి, చర్చించడానికి, అనువదించడానికి ఒక కేంద్రంగా మారింది.

.....

తర్వాత ఆమె నాల్గవ ప్రచురణ అయిన పార్టింగ్స్ ఇన్ మిమోసాతో సాహిత్య వర్గాలలో గుర్తింపు పొందింది. సాహిత్య విమర్శకుడు ఉషర్‌బుద్ ఆర్య దీనిని " స్వేచ్ఛా పద్యాల ఉపయోగం కోరుకునే నిగ్రహం గురించి స్పష్టంగా స్పృహతో ఉన్న ఒక నిజంగా ఆశాజనకమైన ప్రతిభగా అభివర్ణించారు... ఆమెకు 483 పంక్తులకు చురుకైన లయ, సుదీర్ఘమైన, ఆలోచనాత్మకమైన ఉత్సాహాన్ని ఇస్తుంది. నిర్మాణం యొక్క సంబంధిత నియంత్రణ." 

.....

ఇందిరా దేవి ధనరాజ్‌గిర్ గారు సాహిత్యపరంగా విజయం సాధిస్తున్న సమయంలో, 1970లో, ఆమె తెలుగు కవి గుంటూరు శేషేంద్ర శర్మను వివాహం చేసుకున్నారు. ఆయనకు అతనికి గత వివాహం ద్వారా ముగ్గురు పిల్లలు ఉన్నారు. ఆమె జీవితాంతం జ్ఞాన్ బాగ్ ప్యాలెస్‌లో నివసించింది. వారి వివాహం కర్ణాటకలోని హొయసలేశ్వర ఆలయంలో జరిగింది.

.....

గుంటూరు శేషేంద్ర శర్మను వివాహం చేసుకున్న తర్వాత ఆమె అకస్మాత్తుగా కవితలు రాయడం మానేసింది. ఆమె ఇలా చేసింది: "ఒక కుటుంబంలో ఇద్దరు కవులు ఉండకూడదు." దాని కోసం, ఉస్మానియా యూనివర్శిటీ ప్రొఫెసర్ కౌసర్ ఆజం ఆమె గురించి "అరబిందో స్కూల్ ఆఫ్ పొయెట్రీకి చెందిన కవయిత్రిగా, ఆమె కొంత విమర్శనాత్మక దృష్టిని పొందింది, కానీ ఇప్పుడు పాపం, ఎంపిక చేసిన కొద్దిమందికి మాత్రమే అ విషయం తెలుసు." 

.....

ఎనిమిదవ నిజాం యువరాజు ముఖరం జా, ప్రిన్సెస్ ఎస్రా బిర్గెన్, ప్రిన్సెస్ అజ్మెత్ జా, షెహ్కర్‌లకు అక్టోబర్ 2008లో అంకితమివ్వబడిన "మెమోరీస్ ఆఫ్ డెక్కన్ " అనే పేరుతో ఆమె కుటుంబం గురించిన కాఫీ టేబుల్ పుస్తకం ఆమె రాసిన తాజా ప్రచురణ.

......

1970లో, ఆమె తెలుగు కవి గుంటూరు శేషేంద్ర శర్మతో వివాహం జరిగి ఇద్దరూ జ్ఞాన్ బాగ్ ప్యాలెస్‌లో నివాసం ఉండేవారు. 1987లో, శేషేంద్రతో కలిసి, ఆమె గ్రీస్‌లో జరిగిన ఒక సాహిత్య సమావేశానికి హాజరై , కవులైన యియానిస్ రిట్సోస్ మరియు నికిఫోరోస్ వ్రెట్టకోస్‌లను పరిచయం చేసుకునే భాగ్యం కలిగింది. ఆమెకు లార్డ్ మౌంట్‌బాటన్ , అలీ సర్దార్ జాఫ్రీ మరియు కైఫీ అజ్మీ వంటి వ్యక్తులతో ఆమెకు బాగా పరిచయం ఉంది అలాగే జావేద్ ఇక్బాల్ , జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ , సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్ , విశ్వనాథ సత్యనారాయణ మరియు నిజాం కుటుంబ సభ్యుల వారసులతో కూడా సన్నిహిత స్నేహాన్ని కొనసాగించారు.

......

ఆమె ఆంధ్ర ప్రదేశ్ ప్రభుత్వ హిందీ అకాడమీకి మొదటి అధ్యక్షురాలు, ఛైర్‌పర్సన్, తెలుగు రచయితల సదస్సుకు ఉపాధ్యక్షురాలుగా ఉండేవారు. ఆమె సాహిత్య అకాడమీ, ఉర్దూ కమిటీ, ఆంధ్రప్రదేశ్, రాష్ట్ర హస్తకళల బోర్డు, ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వ సలహాదారు ప్యానెల్‌లో కూడా ఉన్నారు. 1973లో, వరల్డ్ పొయెట్రీ సొసైటీ ఇంటర్‌కాంటినెంటల్ (WPSI) ప్రెసిడెంట్ కృష్ణ శ్రీనివాస్చే సాహిత్యంలో నోబెల్ బహుమతికి ఆమెను నామినేట్ చేయడం జరిగింది. అలాంటి గౌరవం పొందిన తొలి భారతీయ మహిళ ఆమె.

......

నవంబర్ 2019 లో, హైదరాబాద్ నాంపల్లిలో గల సరోజినీ నాయుడు నివాసం అయిన గోల్డెన్ థ్రెషోల్డ్‌ ను హైదరాబాద్ విశ్వవిద్యాలయంకు ఇచ్చివేసిన లెక్చర్ హాల్ పునరుద్ధరణకు ఆమె నిధులు సమకూర్చారు. వారసత్వాన్ని ప్రజా అభ్యాసంతో అనుసంధానిస్తూ వార్షిక ఉపన్యాసాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. రాజకుమారి ఇందిరా దేవి ఆ హాల్ ను ఆమె గౌరవార్థం ప్రారంభించబడింది, దీనిని సాంస్కృతిక, సాహిత్య కేంద్రంగా మార్చారు.

....

"ఆమె చరిత్ర ద్వారా జీవించింది మరియు అనుభవంనుండి రాసింది," అని ఇంటాచ్-హైదరాబాద్ కన్వీనర్ అనురాధ రెడ్డి అన్నారు, నగర సాంస్కృతిక జ్ఞాపకశక్తిలో ఇందిరా దేవి స్థానాన్ని గుర్తుచేసుకున్నారు. "ఆమె కుటుంబ చరిత్ర మరియు ఆమె స్వంత జీవితం హైదరాబాద్ చరిత్రలో భాగమైనందున ఆమె రాయడానికి సరైన వ్యక్తి అని అభివర్ణించారు. ఇందిరా దేవి తన సొంత ఇంటి సంరక్షణకు కూడా శ్రద్ధ వహించారని అనురాధ రెడ్డి అన్నారు. "జ్ఞాన్ బాగ్ ప్యాలెస్‌ను దాని చారిత్రక లక్షణంలో ఉంచడం గురించి ఆమెకు అవగాహన ఉంది" అని ఆమె అన్నారు, ఇంటాచ్ (ఇండియన్ నేషనల్ ట్రస్ట్ ఫర్ ఆర్ట్ అండ్ కల్చరల్ హెరిటేజ్) తనకు హెరిటేజ్ అవార్డుతో సత్కరించిందని, దానిని ఇందిరా దేవి గర్వంగా స్వీకరించారని ఆమె అన్నారు.

.....

అసఫ్ జాహి కుటుంబ వారసుడు మరియు దీర్ఘకాల కుటుంబ స్నేహితుడు అయిన రౌనఖ్ యార్ ఖాన్, ఇందిరా దేవిని మూడు దశాబ్దాలుగా తనకు తెలుసునని అన్నారు. "ఆమె చాలా అందమైన వ్యక్తి, చాలా రాజరిక మహిళ...ఆమె అద్భుతమైన ఉనికిని కలిగి ఉంది. ఆమె 40 మందితో కూడిన గదిలో కూర్చుంటే, మీ కళ్ళు నేరుగా ఆమె వైపు వెళ్తాయి."అని ఆయన అన్నారు.

......

ఆమె తన సమయాన్ని స్నేహశీలియైనదిగా మరియు ఉదారంగా చూసుకునే వ్యక్తిగా ఆయన గుర్తు చేసుకున్నారు. "ఆమె ఏ కార్యక్రమానికి అయినా ఆకర్షణ, శైలి మరియు వెచ్చదనాన్ని జోడించింది" అని ఆయన అన్నారు, మరియు నగరంలోని సాంస్కృతిక ప్రదేశాలకు ఆమె చేసిన విరాళాల గురించి మాట్లాడారు, ఆమెతో కలిసి ఆయన ప్రారంభించిన హాలు కూడా ఉంది. ఆమె చివరి సంవత్సరాల్లో కూడా, ఆమె అప్రమత్తంగా మరియు నిమగ్నమై ఉందని ఆయన అన్నారు. "ఆమె మనోహరంగా, చక్కగా మాట్లాడేది మరియు స్టైలిష్ గా ఉండేది. ఆమె చివరి వరకు ప్రకాశవంతంగా ఉంది."

▪️ప్రచురణలు....

1) కవితా సంకలనాలు :

1) ది అపోస్టల్ (అజోయ్‌కుమార్ మిత్ర, 1964)

2) రిటర్న్ ఎటర్నిటీ (అజోయ్‌కుమార్ మిత్ర, 1965)

3) కోరికలు, ఇతర కవితలు (NP, 1966)

4) మిమోసాలో విడిపోవడం (ML ధావన్, 1968)

5) పొయెమ్స్ ఆఫ్ మై నేషనల్ మెమరీ (ఇండియన్ లాంగ్వేజెస్ ఫోరమ్, 1976)

6) విండ్ బ్లోస్ ఫ్రమ్ ది స్కాఫోల్డ్ (NP, 1976)

▪️ప్రైవేట్ పంపిణీలు...

1) నిబద్ధత (1969)

2) టైడ్ (1974)

▪️నాన్ ఫిక్షన్....

1) మెమోరీస్ ఆఫ్ ది డెక్కన్ (విజువల్ క్వెస్ట్ ఇండియా, 2008)

ఇందిరాదేవి ధన్‌రాజ్‌గిర్‌ గారి గౌరవార్థం డి. చంద్రశేఖర్ రెడ్డి "అలనాటి కధ" అనే ఆత్మకథ పుస్తకాన్ని ప్రచురించారు. 

.....

చిత్రకారిణి, రచయిత్రి మరియు కవయిత్రి, హైదరాబాద్ సాంస్కృతిక జీవితంలో సుపరిచితురాలు ఇందిరా దేవి ధన్‌రాజ్ గిర్ మంగళవారం సాయంత్రం 13 జనవరి 2026 5.30 నగరంలోని జ్ఞాన్ బాగ్ ప్యాలెస్‌లో కన్నుమూశారు. ఆమె వయసు 96. ఆమె అంత్యక్రియలను అంబర్‌పేట శ్మశానవాటికలో తెలుగు వేద సంప్రదాయం ప్రకారం కవి విశ్వనాథ సత్యనారాయణ మేనల్లుడు విశ్వనాథ్ శోభనాద్రి చాలా సరళమైన రీతిలో నిర్వహించారు . 

(మహమ్మద్ గౌస్ వాల్ పేస్ బుక్ నుంచి సేకరణ)

          🌿🌺🌿🌺🌿🌺🌿🌺🌿🌺🌿🌺🌿